උද්ධමනය 6.8% දක්වා ඉහළට!

ගෙවුණු ජූනි මාසයේදී, කොළඹ පාරිභෝගික මිල දර්ශකය මත පදනම් වන ලංකාවේ නිල උද්ධමනය 6.8% දක්වා ඉහළ ගොස් තිබෙනවා. මේ අනුව, 2026 දෙවන කාර්තුවේ (අප්‍රේල්, මැයි හා ජූනි) සාමාන්‍ය උද්ධමනය 5.9%ක් ලෙස වාර්තා වෙනවා. මහ බැංකුව විසින් රජය සමඟ ඇති කරගෙන තිබෙන ගිවිසුම අනුව, කාර්තුවක සාමාන්‍ය උද්ධමනය 5.0% මට්ටමේ තබා ගැනීමට ඉලක්ක කළ යුතු අතර, එම අගය 3%-7% සීමාව තුළ රඳවා ගත යුතුයි.

උද්ධමනය 6.8% දක්වා ඉහළ යාමට ප්‍රධානම හේතුව ඉන්ධන මිල ඉහළ යාම සහ ඒ හේතුවෙන් සිදුව ඇති ප්‍රවාහන සේවා ගාස්තු, විදුලි ගාස්තු ආදියේ ඉහළ යාම වුවත්, පොදුවේ මිල ගණන් ඉහළ යාමද නොසලකා හැරිය නොහැකියි. පැට්‍රෝල්, ඩීසල්, භූමිතෙල්, LP ගෑස් හා විදුලි ගාස්තු ඉහළ යාම 6.77%ක උද්ධමනයෙන් 2.93%කට දායක වී තිබෙනවා. මේ වන විට ඉන්ධන මිල ගණන් අඩු කර ඇති බැවින්, උද්ධමනය තව දුරටත් ඉහළ යාමේ අවදානමක් පෙනෙන්නට නැතත්, ඉදිරි මාසය තුළද 5% සීමාවෙන් ඉහළ රැඳී තිබිය හැකියි.

අප්‍රේල් අවසානයේදී රාජ්‍යමූල්‍ය තත්ත්වය

අප්‍රේල් මාසය අවසානයේදීද, රාජ්‍ය අයවැය අතිරික්තයක් වාර්තා වී තිබෙනවා. එම අතිරික්තය රුපියල් බිලියන 105.03ක්. 

රාජ්‍ය ආදායම් හා ලැබීම් = රුපියල් බිලියන 1958.33

සමස්ත රාජ්‍ය වියදම = රුපියල් බිලියන 1853.30

අයවැය අතිරික්තය = රුපියල් බිලියන 105.03

පෙර වසරේ පළමු මාස හතරට සාපේක්ෂව රාජ්‍ය ආදායම් සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී තිබියදී රාජ්‍ය වියදම් ඊට අනුපාතිකව වර්ධනය නොවීම මෙවැනි අයවැය අතිරික්තයක් වාර්තා වීමට හේතු වී තිබෙනවා. වර්ධන ප්‍රතිශතයන් මෙසේයි.

බදු ආදායම = 31.7%

සමස්ත ආදායම හා ලැබීම් = 34.6%

පොලී වියදම හැර අනෙකුත් වියදම් = 19.3%

පොලී වියදම = (-4.6%)

සමස්ත වියදම = 8.2%

මූල්‍ය අරමුදල සමඟ පවත්නා ගිවිසුමෙහි ප්‍රධාන අවශ්‍යතාවයක් වන්නේ ප්‍රමාණවත් ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් පවත්වා ගැනීමයි. සමස්ත අයවැය අතිරික්තයක් පවත්වා ගැනීම එම ඉලක්කයෙන් ඔබ්බට යාමක්. පළමු මාස හතර අවසානයේදී ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය රුපියල් බිලියන 862.73 වැනි මට්ටමක පවතිනවා. 

ඉහත අතිරික්තයන් වාර්තා වන්නේ ඉන්ධන මිල සුබසාධනය කිරීම වෙනුවෙන් රජය විසින් මුදල් වෙන් කිරීමෙන් පසුවයි. තාවකාලික වියදමක් බැවින් මාස කිහිපයකින් පසුව එම වියදම් ඉවත් විය යුතුයි. අනෙක් අතට, පොලී අනුපාතික ඉහළ යාම නිසා පොලී වියදම් ඉහළ යාමේ නැඹුරුවක් දැකිය හැකිව තිබෙනවා. 

රාජ්‍ය අයවැය අතිරික්තයක් පැවතීම මගින් අදහස් වන්නේ රාජ්‍ය ණය අඩු වීම හා ණය තිරසාරත්වය වැඩි දියුණු වීමයි. පසුගිය දින වල පළ වූ එක් මතයක් වනුයේ ඩොලරයක මිල ඉහළ යාම නිසා රාජ්‍ය ණය ඉහළ ගොස් ඇති බවයි. ඩොලරයක මිල ඉහළ යද්දී විදේශ ණය වල රුපියල් අගය ඉහළ යන නමුත් මෙම ණය ආපසු ගෙවිය යුත්තේ රුපියල් වලින් නොවන නිසා එය ණය බර වැඩි වීමක් සේ සැලකිය නොහැකියි.

ඩොලරයක මිල ඉහළ ගිය විට විදේශ ණය ආපසු ගෙවීම සඳහා ඩොලර් මිල දී ගැනීමට රජයට වැඩි රුපියල් ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වන බව සත්‍යයක්. එසේ වුවද, ඩොලරයක මිල ඉහළ යද්දී ආනයනික භාණ්ඩ මත අය කෙරෙන බදු ප්‍රමාණයද අනුපාතිකව හෝ ඊටත් වඩා වැඩියෙන් ඉහළ යන බැවින්, රජයේ ආදායම්ද ඉහළ යනවා. ඒ නිසා, ණය ගෙවීම සඳහා වැඩියෙන් රුපියල් අවශ්‍ය වීම ප්‍රශ්නයක් වීමේ ලොකු ඉඩක් නැහැ. මේ කරුණ මහ බැංකුව විසින්ද මෑතකදී පැහැදිලි කර තිබුණා. (රටට ප්‍රමාණවත් තරම් විදේශ විණිමය නොලැබේනම් ණය ගෙවීමේ ප්‍රශ්නයක් ඇති වෙන්න පුළුවන්. එය වෙනම කරුණක්.)

පසු ගිය වසර ඇතුළත දදේනියෙන් 16.7%ක රාජ්‍ය ආදායමක් එකතු වී තිබුණා. මෙම වසරේ පළමු කාර්තුවේ දදේනිය අනුව පළමු කාර්තුවේ රාජ්‍ය ආදායමද දදේනියෙන් 16.4% වැනි ඉහළ මට්ටමක පවතින බැවින්ද, රටේ  අවිධිමත් ආර්ථිකය විධිමත් ආර්ථිකය තුළට ගැනීමට සහ එමගින් බදු පදනම පුළුල් කර ගැනීමට රජය විසින් සැලසුම් සහගත ලෙස කටයුතු කරමින් සිටින බැවින්ද, මෙම වසර අවසානයේදී සමස්ත අයවැය ශේෂය ඉලක්ක ඉක්මවන හොඳ මට්ටමක පැවතීමේ හැකියාව වත්මන් ප්‍රවණතා වලින් පෙනෙන්නට තිබෙනවා. අකාර්යක්ෂම රාජ්‍ය ව්‍යවසායයන්හි බර නොවේනම් මෙම තත්ත්වය තව දුරටත් වැඩි දියුණු විය හැකිව තිබුණා. 

ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසුව, රාජ්‍ය ආදායම් වැඩි කර ගැනීමේ ක්ෂණික ක්‍රියාමාර්ගයක් ලෙස, බදු අනුපාතික ඉහළ දමනු ලැබුවා. එය ඒ අවස්ථාවේදී කළ යුතුව තිබුණු දෙයක්. බදු පදනම පුළුල් කර ගැනීම ක්ෂණිකව කළ නොහැකි කල් ගත වන වැඩක්. මේ වන විට රාජ්‍ය ආදායම් ඉහළ යන්නේ බදු පදනම ක්‍රමක්‍රමයෙන් පුළුල් වීම නිසායි. ප්‍රමාණවත් තරමින් බදු පදනම පුළුල් කර ගැනීම මගින් බදු අනුපාතික අඩු කිරීමේ හැකියාවක් තිබෙනවා. 

රජයේ අනිවාර්යයෙන්ම සිදු කළ යුතු වියදම් පියවා ගැනීම පිණිස අනිවාර්යයෙන්ම බදු අය කරන්නට සිදු වෙනවා. ඒ සඳහා ඊට වඩා හොඳ විකල්පයක් නැහැ. එසේ බදු අය කිරීමේදී බදු ගෙවන සීමිත පිරිසක් මත පමණක් එම බර පැටවීම සාධාරණ ක්‍රමයක් නෙමෙයි. බදු පදනම පුළුල් කර ගැනීම මගින් වැඩි දෙනෙකු බදු දැල තුළට ඇතුළු කර ගෙන වඩා සාධාරණ පදනමකින් බදු බර බෙදා හැරිය හැකියි. රටේ අවිධිමත් ආර්ථිකය විධිමත් ආර්ථිකය තුළට අවශෝෂණය කර ගැනීම මගින් බදු පදනම පුළුල් කර ගත හැකියි. 

බදු නිසා ආර්ථිකය වර්ධනය වෙනවාද?

මේ සමඟ පළ කරන රූප සටහන ජන හා සංඛ්‍යාලේඛණ දෙපාර්තමේන්තුව විසින් පිළියෙල කර ප්‍රසිද්ධ කළ එකක්. ලංකාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ජන හා සංඛ්‍යාලේඛණ දෙපාර්තමේන්තුවයි. රූප සටහනෙහි පෙන්වා දී තිබෙන්නේ 2026 පළමු කාර්තුවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය සඳහා විවිධ අංශ වලින් ලැබුණු දායකත්වයයි.

කෘෂිකාර්මික = 7.3%

කර්මාන්ත = 27.3%

සේවා = 54.2%

සහනාධාර අඩු කළ බදු = 11.3%

ඇතැම් අය මේ රූප සටහන තේරුම් ගෙන තිබෙන ආකාරය අනුව, පළමු කාර්තුවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.3%කටම දායක වී තිබෙන්නේ භාණ්ඩ හා සේවා මත අය කර තිබෙන ශුද්ධ බදු. එහෙමත් නැත්නම් භාණ්ඩ හා සේවා මත අය කළ බදු සහ රජයෙන් ලබා දුන් සහනාධාර අතර වෙනස. ඒ කියන්නේ භාණ්ඩ හා සේවා මත බදු අය කිරීම මගින් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය වැඩි කළ හැකිද?

වැඩියෙන් බදු අය කළ විට නිෂ්පාදනය අධෛර්යමත් වෙනවා මිසක් වැඩි වෙන්නේ නැහැ කියන එක සාමාන්‍ය බුද්ධියට වුනත් තේරෙන දෙයක්. ආර්ථික විද්‍යා න්‍යාය අනුව වුනත්, බදු නිසා ආර්ථික වර්ධනය සීමා වනු මිස ඉහළ යන්නේ නැහැ. එහෙමනම්, මේ රූප සටහනෙන් පෙන්වන අපභ්රංශය කුමක්ද? 

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය යන්නෙන් සාමාන්‍යයෙන් අදහස් වෙන්නේ රට තුල සිදු වූ අගය එකතු වීම් වල එකතුව. ඒ කියන්නේ අවසන් භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදිත වල වෙළඳපොළ වටිනාකම සහ නිෂ්පාදන යෙදවුම් පිරිවැය අතර වෙනස. උදාහරණයක් විදිහට සීනි කිලෝවක් සැලකුවොත්, පාරිභෝගිකයා විසින් ගෙවන මිල සහ නිෂ්පාදකයාගේ පිරිවැය අතර වෙනස. සීනි කිලෝවක් විකිණෙන්නේ රුපියල් 240කටනම් සහ නිෂ්පාදන පිරිවැය රුපියල් 180ක්නම්, මෙහි රුපියල් 60ක අගය එකතු වීමක් තිබෙනවා.

එහෙත් ඉහත තර්කය හරියන්නේ රජයේ මැදිහත් වීමක් නැත්නම් පමණයි. අපි හිතමු නිෂ්පාදන පිරිවැය රුපියල් 180ක් වීමට හේතුව රජය විසින් පොහොර ආනයනය කරද්දී විශාල බද්දක් අය කිරීම කියලා. බද්ද නැත්නම් නිෂ්පාදන පිරිවැය රුපියල් 160ක් පමණයි. ඒ අනුව, රුපියල් 80ක අගය එකතු වීමක් සිදු විය හැකිව තිබුණත් බද්ද නිසා එය රුපියල් 60කට සීමා වී තිබෙනවා. ඇත්තම අගය එකතු වීම විය යුත්තේ රුපියල් 80. 

අනෙක් අතට නිෂ්පාදන පිරිවැය රුපියල් 180කට සීමා වී තිබෙන්නේ රජයෙන් ලබා දෙන සහනාධාර නිසා වෙන්න පුළුවන්. සහනාධාර නැත්නම්, පිරිවැය රුපියල් 200ක් කියා සිතමු. ඒ කියන්නේ ඇත්තම අගය එකතු වීම රුපියල් 40ක් පමණයි. 

ඉහත උදාහරණ වලින් පෙන්වා දුන් පරිදි, රජය විසින් නිෂ්පාදන මත බදු අය කරද්දී සහ සහනාධාර ලබා දෙද්දී, ඒ ගැන නොසලකා ඇස්තමේන්තු කරන අගය එකතු වීම් වල විකෘතියක් සිදු වෙනවා. දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ගණනය කරද්දී සහනාධාර අඩු කළ බදු වල බලපෑම එකතු කිරීම මගින් කරන්නේ ඒ වැරැද්ද හදන එකයි.

ඉහත සංඛ්‍යාලේඛණ වලට ගියොත්, අවසන් අයිතමයෙන් අදහස් වන්නේ සහනාධාර අඩු කළ බදු දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 11.3%කට හේතු වුනා කියන එක නෙමෙයි. එම බදු අය නොකළේනම් (සහ සහනාධාර ලබා නොදුන්නේනම්) කෘෂිකාර්මික, කර්මාන්ත හා සේවා අංශ වල නිෂ්පාදිතය ඇස්තමේන්තු කරද්දී තවත් 11.3%ක කොටසක් එකතු විය හැකිව තිබුණා කියන එකයි. එසේත් නැත්නම් එම අංශ වල සැබෑ දායකත්වය පෙනෙන ප්‍රතිශත වලට වඩා වැඩි බවයි. 

ඉහත කොටසද දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයට එකතු කර තිබෙන්නේ කෘෂිකාර්මික, කර්මාන්ත හා සේවා අංශ වල නිෂ්පාදකයින් විසින්ම වුවත්, එම කොටස රජය විසින් බදු ලෙස එකතු කරගෙන ඇති බැවින් අදාළ නිෂ්පාදකයින්ගේ ආදායමක් බවට පත් වී නැහැ. නමුත් එම කොටසද ඔවුන් විසින් මහන්සියෙන් සිදු කර ඇති අගය එකතු කිරීම් වලම කොටසක්. 

රට තුල සිදු වූ අගය එකතු වීම් වල එකතුව කියන්නේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය අර්ථ දක්වන එක් ක්‍රමයක්. ඒ ක්‍රමය අනුව, සහනාධාර අඩු කළ බදු කොටසද කෘෂිකාර්මික, කර්මාන්ත හා සේවා ලෙස වර්ග කළේනම්, අදාළ අංශයට අදාළ කොටස එකතු කර එක් එක් අංශයේ අගය එකතු වීම් නිවැරදිව ගණනය කළ හැකිව තිබුණා. නමුත් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය අර්ථ දක්වන තවත් ක්‍රමයක් වන්නේ එය රටේ සමස්ත ආදායම ලෙස සැලකීමයි. ඒ ක්‍රමය අනුව, මේ කොටස රජයේ ආදායමක් මිසක් නිෂ්පාදකයින්ගේ ආදායමක් නොවන නිසා, කෘෂිකාර්මික, කර්මාන්ත හා සේවා අංශ වලට එකතු කළ නොහැකියි. ඒ නිසා, මෙම කොටස වෙනම පෙන්නුවත්, මෙමගින්  බදු රටේ නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීමට දායක වන බවක් අදහස් වන්නේ නැහැ. 

සීනි කඩෙන් කෝටි 319ක පාඩුවක්!

 

ලංකා සීනි සමාගම විසින් පසුගිය (2025) වසර තුළ රුපියල් මිලියන 3,193ක ශුද්ධ අලාභයක් වාර්තා කර තිබෙනවා. මෙම සමාගම රටේ ආර්ථිකය යහපත් මට්ටමක නොතිබුණු 2021, 2022 හා 2023 වසර වලදීද පිළිවෙලින් රුපියල් මිලියන 1,250ක, රුපියල් මිලියන 6,045ක හා රුපියල් මිලියන 2,835ක ලාබ වාර්තා කර තිබුණු ආයතනයක් වුවත් 2024 වසර අවසන් වන විට පාඩු ලබන තත්ත්වයට පත් වී ඇති ආකාරය නිරීක්ෂණය කළ හැකියි. 

පසුගිය වසර තුළ රුපියල් මිලියන 3,193ක පාඩුවක් ලැබීමට පෙර, 2024 වසර තුළද ලංකා සීනි සමාගම විසින් රුපියල් මිලියන 1,944ක පාඩුවක් වාර්තා කර තිබෙනවා. ඒ අනුව, 2023දී රුපියල් මිලියන 1,597ක ලාභාංශ මුදල් රජයට ලබා දී ඇති ලංකා සීනි සමාගම විසින්, මුදල් අමාත්‍යාංශ වාර්තා අනුව, 2024 හා 2025 වසර වලදී රජයට කිසිදු ලාභාංශයක් ලබා දී නැහැ. පාඩු ලබමින් පවත්වාගෙන යාම සඳහා 2025 වසර තුළ රුපියල් මිලියන 600ක බදු මුදල් ලංකා සීනි සමාගම වෙත පොම්ප කර  තිබෙනවා. 

ලංකා සීනි සමාගම කර්මාන්ත හා ව්‍යවසායකත්ව සංවර්ධන අමාත්‍යාංශය යටතේ ඇති ආයතනයක්. දිලුම් අමුණුගම හා රමේෂ් පතිරණ වැනි ඇමති වරුන් ය‍ටතේ පාලනය වෙද්දී ලාබ ලැබූ මෙම සමාගම මේ වන විට පාලනය වන්නේ අමාත්‍ය සුනිල් හඳුන්නෙත්ති සහ නියෝජ්‍ය අමාත්‍ය චතුරංග අබේසිංහ යටතේයි. 2023දී සීනි අලෙවියෙන් රුපියල් මිලියන 10,025ක ආදායමක් ලබා තිබුණු මෙම ආයතනය සීනි විකිණීම සඳහා අලුතෙන්ම අලෙවිහල් විවෘත කිරීමෙන් පසුවද 2025දී සීනි අලෙවි කර උපයා ඇති ආදායම රුපියල් මිලියන 6,335ක් පමණයි. 

පළමු කාර්තුවේදී 5.1%ක වර්ධනයක්!

පසුගිය දෙවසරක කාලය තුළ දැකිය හැකි වූ ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික වර්ධන ප්‍රවණතාව තව දුරටත් එලෙසම පවතින බව පෙන්නුම් කරමින්, 2026 පළමු කාර්තුව තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ මූර්ත ආර්ථික වර්ධන වේගය 5.1%ක් ලෙස ඇස්තමේන්තු වී තිබෙනවා. කෘෂි ආර්ථිකය 1.1%කින් වර්ධනය වී ඇති අතර, කාර්මික නිෂ්පාදිතය 7.2%කින්ද, සේවා ආර්ථිකය 3.4%කින්ද වර්ධනය වී ඇති ආකාරය දැකිය හැකියි.

මේ වන තුරුද බොහෝ දුරට සිදු වෙමින් පවතින්නේ ආර්ථික අර්බුදය හමුවේ හැකිළුණු ආර්ථිකය නැවතත් පෙර පැවති මට්ටම දක්වා පැමිණෙමින් තිබීමයි. විශේෂයෙන්ම කාර්මික නිෂ්පාදිතය, මෙම 7.2%ක වර්ධනයෙන් පසුවද, පවතින්නේ 2018 පළමු කාර්තුවේදී පැවති මට්ටමට වඩා 1.6%ක් පසුපසිනුයි. කෘෂි ආර්ථිකය පවතින්නේද 2021 පළමු කාර්තුවට වඩා 0.7%ක් පසුපසින්. එහෙත් සේවා ආර්ථිකයේ 3.8%ක සැබෑ ප්‍රසාරණයක් සිදුව ඇති බැවින්, පසුගිය කාර්තුවේ සමස්ත ආර්ථිකයේ ප්‍රමාණය පෙර වාර්තා වී ඇති ඉහළම අගයට සාපේක්ෂව 2.5%කින් ප්‍රසාරණය වී තිබෙනවා. 

සමස්තයක් ලෙස සලකද්දී මෙම වසර තුළ රටේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් ආසන්න වශයෙන් ආර්ථික අර්බුදයට පෙර පැවති මට්ටම ආසන්නයට පැමිණෙමින් ඇති ආකාරය දැකිය හැකියි. මෙම මට්ටමෙන් ඔබ්බට සිදු වන වර්ධනයක් ආර්ථිකයේ ප්‍රමාණය සැබෑවටම විශාල වීමක් සේ සැලකිය හැකියි.