වටේ ගිහින් ගෙට එන හඳ ගමන

ආටමස්-II යානය අභ්‍යවකාශගාමීන් හතර දෙනෙකුද සමඟ හඳ වටේ කැරකී හෙට නැවතත් පෘථිවිය බලා ආපසු පැමිණීමට නියමිතයි. පෞද්ගලිකව මා ඇතුළු ලෝකයේ බොහෝ දෙනෙකු මේ සඳ ගමන දෙස ඉතා උනන්දුවෙන් බලා සිටියා. නමුත් මේ විදිහට හඳ වටේ ගිහින්, හඳට ගොඩ නොබැස, ආපසු එන්නේ ඇයි කියන එක ඇතැම් අය විසින් මතු කර තිබෙන සාධාරණ ප්‍රශ්නයක්.

ආටමස්-II ගමන ගැන කිහිප දෙනෙකු විසින්ම සිංහලෙන් සටහන් පළ කර තිබුණා. ඒ සටහන් ගොඩක් හොඳ මට්ටමක තිබුණා. ඒ වගේම, සඳ ගමන ආරම්භයේදී නොතිබුණු උනන්දුවක් පසුව සිංහල පාඨකයින් අතරද දැකිය හැකි වුනා. 

හඳ වටේ රවුමක් ගැසීම අලුත් දෙයක් නෙමෙයි. වසර 56ක පෙර ඇමරිකානුවන් දෙදෙනෙකු ඊටත් වඩා දෙයක් කරමින් පළමු වරට හඳ මත ගොඩ බැස්සා. ඉන් පසුව, ගමන් වාර පහකදී, තවත් ඇමරිකානුවන් දහ දෙනෙකු හඳ මත ගොඩ බැස්සා. පළමු ගොඩ බැසීමට පෙර ආටමස්-II ගමන වැනි හඳ වටා "රවුම් ගැසීම්" සිදු වුනා. ගොඩ බැසීමක් සිදු වුනේ ඉන් පසුවයි. 

ඇපලෝ 8: හඳ වටා රවුමක් ගසා ආපසු පැමිණීම සඳ ගමනක් සේ සැලකිය හැකිනම්, පළමු සඳ ගමන සේ සැලකිය හැක්කේ ඇපලෝ 8 සඳ ගමනයි. 1968 දෙසැම්බර් 21-27 අතර සිදු වූ මේ සඳ ගමනට අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනෙකු සහභාගී වුනා. ඔවුන් පළමු වරට පොළොවේ ගුරුත්ව ක්ෂේත්‍රයෙන් මිදී හඳේ කක්ෂයට ඇතුළු වුනා. ඉන් පසුව හඳ වටා රවුම් දහයක් කැරකී ආපසු නිරුපද්‍රිතව පොළොවට පැමිණුනා. මෙය ආටමස්-II ගමනෙන් සිදු වූ දෙයට වඩා වැඩි දෙයක්. මුල් වරට හඳේ නොපෙනෙන පැත්ත දුටු මිනිසුන් වන්නේද ඇපලෝ 8 අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනායි. 

ඇපලෝ 10: 1969 මැයි 18-26 අතර සිදු වූ මේ සඳ ගමනටද අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනෙකු සහභාගී වුනා. මෙම ගමන සිදු වූයේ ඉන් පසුව සැලසුම් කර තිබුණු සඳ මත ගොඩ බෑමට පෙරහුරුවක් ලෙසයි. ඒ අනුව, මෙම අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙකු චන්ද්‍ර පෘෂ්ඨය ආසන්නයටම ගොස් සඳට ගොඩ නොබැස නැවත මවු යානය වෙත පැමිණුනා. ඔවුන් සඳ මතුපිට සිට සැතපුම් 9ක් දක්වා සඳ වෙත කිට්ටු වුනා. 

ඇපලෝ 11: පළමු වරට සඳ මත පා තැබීමක් සිදු වූයේ මෙම ඇපලෝ 11 ගමනේදීයි. එහි ගමන් කළ අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනාගෙන් දෙදෙනෙකුම සඳ මත ගොඩ බැස්සා. 

ඉහත ඇපලෝ 11 ගමන ඇතුළුව එවැනිම ගමන් හතක් සිදු වුනා. ඒ එක් එක් ගමනට අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනෙකු බැගින් සහභාගී වුනා. ඔවුන්ගෙන් දෙදෙනා බැගින් සඳ මත ගොඩ බැසීමට සැලසුම් කර තිබුණා. නමුත් තාක්ෂනික ප්‍රශ්නයක් නිසා ඇපලෝ 13 අභ්‍යවකාශගාමීන් සඳ මත ගොඩ බැස්සේ නැහැ. ඉතිරි ගමන් හයේදී අභ්‍යවකාශගාමීන් දෙදෙනා බැගින් සඳ මත ගොඩ බැස්සා. 

ඇපලෝ 11 - 1969 ජූලි 20

ඇපලෝ 12 - 1969 නොවැම්බර් 19

ඇපලෝ 14 - 1971 පෙබරවාරි 5

ඇපලෝ 15 - 1971 ජූලි 30

ඇපලෝ 16 - 1972 අප්‍රේල් 21

ඇපලෝ 17 - 1973 දෙසැම්බර් 11

ඉහත යානා හයත්, සැලසුම් කළ පරිදි ගොඩ බෑමක් සිදු නොකර ආපසු පැමිණුනු ඇපලෝ 13 යානයත්, ගොඩ බෑමේ සැලසුමක් නොතිබුණු ඇපලෝ 8 සහ ඇපලෝ 10 සඳ ගමන් දෙකත් සමඟ ඇපලෝ ව්‍යාපෘතිය යටතේ මිනිසුන් සහිත සඳ ගමන් නවයක් සිදු වුනා. මේ සෑම සඳ ගමනකටම අභ්‍යවකාශගාමීන් තිදෙනා බැගින් සහභාගී වුනා. එහෙත්, මොවුන්ගෙන් තිදෙනෙකු ගමන් වාර දෙකකට බැගින් සහභාගී වූ බැවින් ආටමස්-II ගමනට පෙර සඳ ගමන් වලට සහභාගී වී ඇති පුද්ගලයින් ගණන 24ක් පමණයි. 

ඉහත සඳහන් කළ සඳ මත පා තැබූ අභ්‍යවකාශගාමීන් 12 දෙනෙකු ඇතුළු සඳ ගමන් වලට සහභාගී වූ අභ්‍යවකාශගාමීන් 24 දෙනාම සුදු, පිරිමි, ඇමරිකානුවන් වීම විශේෂත්වයක්. ආටමස්-II ගමනට ප්‍රථම වරට කාන්තාවක, කළු ඇමරිකානුවෙකු සහ ඇමරිකානුවකු නොවන කැනේඩියානුවෙකු සහභාගී වුනා. ඒ අනුව, මේ වන විට සුදු පිරිමි ඇමරිකානුවන් 25ක්, කළු ඇමරිකානුවෙක්, ඇමරිකානු කාන්තාවක් හා කැනේඩියානුවෙක් ලෙස 28 දෙනකු සඳ ගමන් වලට සහභාගී වී තිබෙනවා. 

සඳ මත ගොඩ බෑම වගේම සඳ වටා කැරකී ආපසු පැමිණීම පසුපසද සංකීර්ණ තාක්ෂණික කරුණු ගණනාවක් තිබෙනවා. ඊට අමතරව ආර්ථික හා දේශපාලනික කරුණුද තිබෙනවා. 

වසර 56ක පෙර ඇමරිකානුවන් දෙදෙනෙකුට සඳ මත පා තැබිය හැකි වීනම්, ආටමස්-II යානය හඳ වටේ කැරකී ආපසු එන්නේ ඇයි?

කෙටි පිළිතුර වන්නේ 1969දී ඇමරිකාව සතු වූ තාක්ෂනය එලෙසම දිගටම පැවතුනේ නැති බවයි. 

තාක්ෂනය කියා කියන්නේ මූලික වශයෙන්ම මානව ප්‍රාග්ධනය. භෞතික ප්‍රාග්ධනය වගේම මානව ප්‍රාග්ධනයත් වසරින් වසර ක්ෂය වී යනවා. රටක ප්‍රාග්ධන සංචිතය තිබෙන මට්ටමේ ඒ විදිහටම පවත්වා ගන්න වුනත්, දිගින් දිගටම ආයෝජන කළ යුතුයි. මෙම ආයෝජන අවම වශයෙන් ක්ෂය වන ප්‍රාග්ධනයට සමාන විය යුතුයි. මේ කරුණ භෞතික ප්‍රාග්ධනයට වගේම මානව ප්‍රාග්ධනයටද පොදු දෙයක්.

ඇමරිකාවට 1969දී ඇමරිකානුවන් දෙදෙනෙකු සඳ මත පා තැබීමට ඉඩ සලසනු හැකි වූයේ අවම වශයෙන් දශකයක පමණ කාලයක් පුරා අවශ්‍ය ආයෝජන සිදු කළ නිසා. නමුත් ඇපලෝ 17 සඳ ගමනින් පසුව මෙම ආයෝජන නැවතුනා. ප්‍රතිපාදන කප්පාදු වීම නිසා කලින් සැලසුම් කර තිබුණු ඇපලෝ 18, ඇපලෝ 19 හා ඇපලෝ 20 සඳ ගමන් අවලංගු වුනා. ඉන් පසුව දශක ගණනාවක් සඳ ගමන් සිදු වූයේ නැහැ.

මේ වන තුරු මිනිසුන් සඳ වෙත රැගෙන යාමක් සිදු වී තිබෙන්නේ ඇමරිකාවේ නාසා ආයතනයේ මෙහෙයවීම යටතේ පමණයි. වෙනත් රටවල් විසින් මිනිසුන් රහිත යානා සඳ වෙත යවා ඇතත්, ඒ රටවල් කිසිවක් මිනිසුන් සහිත යානයක් සඳ මත ගොඩ බැස්වීමට තබා ආටමස්-II යානය මෙන් සඳ වටා යාමට ඉඩ සැලැස්වීමට හෝ සමත් වී නැහැ. ඒ නිසා, සඳ තරණය හා අදාළ වන මානව ප්‍රාග්ධන සංචිතයක් පැවතුණේ ඇමරිකාවේ නාසා ආයතනය සතුව පමණයි. එම මානව ප්‍රාග්ධන සංචිතය ක්ෂය වී අවසන් වීමෙන් පසුව එය මුල සිටම ගොඩ නගා ගනු මිස ලෝකයේ වෙනත් තැනකින් ලබා ගැනීමේ හැකියාවක් තිබුණේ නැහැ.

සියවස් බාගයකටත් පසුව නාසා ආයතනය විසින් නැවතත් සඳ වෙත මිනිසුන් යවන්නට සැලසුම් කිරීමෙන් පසුව බොහෝ දුරට සිදු වුයේ රෝදය නැවත සොයා ගන්නට සිදු වීමක්. ආටමස්-II යානය සඳ වටා කැරකී ආපසු එන්නට ඇත්ත හේතුව එයයි. ආටමස්-II අභ්‍යවකාශ ගමන සිදු වන්නේ අඩ සියවසකට පෙර දැන සිටි බොහෝ දේ නැවත ඉගෙන ගෙන අත් හදා බැලීමෙන් පසුවයි. ඊට අමතරව, පසු ගිය අඩ සියවස තුළ ඇමරිකාව තුළ මෙන්ම ඇමරිකාවෙන් පිටතද වෙනත් බොහෝ කේෂේත්‍ර තුළ ගොඩ නැගී ඇති මානව ප්‍රාග්ධනය මේ ව්‍යාපෘතිය තුළට අවශෝෂණය කර ගෙන තිබෙනවා. 

දැනට තිබෙන සැලසුම් අනුව, නැවත සඳ මත පා තැබීමක් සිදු කිරීමට නියමිතව තිබෙන්නේ 2028 වසරේදී සිදු වන ආටමස්-IV ගමනේදීයි. සැලසුම අනුව, එම ගමනේදී අභ්‍යවකාශගාමීනේ දෙදෙනෙකු සඳ මත ගොඩ බැස සතියක කාලයක් එහි ගත කිරීමට නියමිතව තිබෙනවා. 

මිනිස් ඉතිහාසයේ සාර්ථකම සැලසුමක් වූ ඇපලෝ ව්‍යාපෘතිය හිටිවනම නැවතුනේ ඇයි? ඉන් පසු අඩ සියවසක කාලයක් එවැනි සඳ තරණයක් සිදු නොවූයේ ඇයි? ඒ වගේම, මෑතකදී නැවතත් මේ පිළිබඳව උනන්දුවක් ඇති වූයේ ඇයි?

මේ ප්‍රශ්න වලට පිළිතුරු තිබෙන්නේ තාක්ෂනික කරුණු තුළ නෙමෙයි. ආර්ථික හා භූ දේශපාලනික කරුණු තුළයි. දැන් අපි ආටමස්-II යානය හඳ වටේ ගිහින් ආවා වගේ වටයක් ගහමින් මේ කරුණු ගැන ටිකක් කතා කරමු.

ද්වි ධ්‍රැවීකරණය වූ ලෝකයක, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ සෝවියට් දේශය අතර පැවති සීතල යුද්ධයෙන් වියුක්තව ඇපලෝ ව්‍යාපෘතිය ගැන කතා කරන්න බැහැ. ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමයක් ඇතුළේ පෞද්ගලික අංශය ආයෝජන කරන්නේ පැහැදිලිව පේන අපේක්ෂිත ලාබයක් දිහා බලාගෙන. ලාබයක් නොකියා අපේක්ෂිත ලාබයක් කියා කියා තියෙන්නේ ඕනෑම ආයෝජනයක අවදානමක් තිබෙන නිසා. 

ලාබයක් පැහැදිලිව පේන්න නැතත් පෞද්ගලික අංශය ආයෝජන කරනවා. නමුත් පෞද්ගලික ආයෝජන සිදු වෙන්නනම් අවම වශයෙන් ලාබයක් ලැබීමේ ඉඩකඩ පිළිබඳ බලාපොරොත්තුවක් තියෙන්න ඕනෑ. රාජ්‍ය ආයෝජන හා අදාළව මෙය අනිවාර්යය අවශ්‍යතාවයක් නෙමෙයි. විවිධ දේශපාලනික අරමුණු වෙනුවෙන්ද රාජ්‍ය ආයෝජන කරනවා. 

රාජ්‍යමූලික මධ්‍යගත ආර්ථික ක්‍රමයක් ක්‍රියාත්මක වූ සෝවියට් දේශයේ රාජ්‍ය ආයෝජන අභ්‍යවකාශ තරණය සඳහා අවශ්‍ය භෞතික හා මානව ප්‍රාග්ධනය ගොඩ නැගීම වෙනුවෙන් විශාල ලෙස වෙන් කෙරුණා. ඇමරිකාවේ එවැනි දෙයක් සිදු වුනේ නැහැ. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ප්‍රථම කෘතීම චන්ද්‍රිකාව වූ ස්පුට්නික්-1 සෝවියට් දේශය විසින් 1957දී අභ්‍යාවකාශගත කෙරුණා. මෙය ඇමරිකාව පහු කරගෙන සෝවියට් දේශය තාක්ෂණිකව විශාල ඉදිරි පිම්මක් පැනීමක්.

ඇමරිකාව 1958දී නාසා ආයතනය ස්ථාපනය කළේ සෝවියට් දේශය ස්පුට්නික්-1 යැව්වට පස්සේ. නමුත් මේ හා අදාළ තාක්ෂනය අතින් ඉදිරියෙන් සිටි සෝවියට් දේශය 1961දී පළමු වරට මිනිසෙකුව අභ්‍යවකාශගත කළා. මෙය ඇමරිකාව කම්පනය කළ සිදු වීමක් කියා කියන්න පුළුවන්.

සෝවියට් දේශය විසින් යුරි ගගාරින්ව 1961දී අභ්‍යාවකාශයට යැවීමෙන් පසුව ලෝකය හමුවේ තාක්ෂනය අතින් ඉදිරියෙන් සිටි රට සේ පෙනුනේ සෝවියට් දේශයයි. මේ අභියෝගය හමුවේ, ඇමරිකාවට හැකි ඉක්මණින් මේ හා අදාළ තාක්ෂණයේ ප්‍රමුඛයා වීමට අවශ්‍ය වුනා. ඒ අනුව, 1960 දශකය අවසන් වීමට පෙර ඇමරිකානුවෙකු හඳට යැවීමේ ඉලක්කය ඇතිව, ඇමරිකානු රජය විසින් විශාල ලෙස අරමුදල් වෙන් කළා. මෙය සිදු වුනේ 1961දී.

වසර අටකට පසු, ඇමරිකාව මේ ඉලක්කය ජයගත්තා. හැටේ දශකය අවසන් වීමට පෙර, 1969 ජූලි 20 දින, ඇමරිකානුවෙකු වූ නීල් ආම්ස්ට්‍රෝන් සඳ මත පා තබා එහි ඇමරිකන් කොඩියක් හිටෙවුවා. සඳ තරණ තරඟයෙන් සෝවියට් දේශය පසු කර ඇමරිකාව ඉදිරියට ආවා. 1969-1973 කාලයේ ඇමරිකාව නැවත නැවත සඳ මත ඇමරිකානුවන්ගේ පා සලකුණු සටහන් කරද්දී සෝවියට් දේශය විසින්ද මේ සඳහා දිගින් දිගටම උත්සාහ කළත් ඔවුන්ගේ උත්සාහයන් සාර්ථක වූයේ නැහැ. පසුව සෝවියට් දේශය විසින් මේ වැඩේ නිල වශයෙන්ම අත හැර දැම්මා. 

කොහොම වුනත් ඇමරිකාව ඇපලෝ වැඩ සටහන ඊට කලින්ම නැවැත්තුවා. තරඟයෙන් පැහැදිලි ලෙසම සෝවියට් දේශය පරදා ජය ගැනීමෙන් පසුව ඇමරිකාවට මේ වෙනුවෙන් තව තවත් සල්ලි පොම්ප කිරීමේ අවශ්‍යතාවයක් තිබුණේ නැහැ. ඔය කාලයේ ලංකාවේ රාජ්‍ය නායිකාවක් විසින් කියා තිබුණු විදිහට, ඇමරිකන් කාරයින් හඳට ගිහින් බලද්දී හඳේ හාල් තිබුණේ නැහැ. ඒ නිසා වියදම් කරලා ගියාට හඳෙන් හාල් ගේන්න පුළුවන්කමක් තිබුණේ නැහැ. වෙන ආර්ථික වශයෙන් වැදගත් දෙයක් හඳේ තිබුනෙත් නැහැ. 

වියදම් කපන්න තවත් හේතු තිබුණා. ඔය කාලය ඇමරිකාවට ආර්ථික වශයෙන් අමාරු කාලයක්. ඔපෙක් සංවිධානය විසින් නිෂ්පාදනය සීමා කර ලෝක තෙල් අර්බුදයක් ඇති කළේත් ඔය කාලයේ. ඇමරිකාවට එතෙක් කාලයක් තිස්සේ පවත්වා ගෙන ආ රන් සම්මත ක්‍රමය තව දුරටත් පවත්වා ගන්න බැරි වී ඒක පාර්ශ්වීය ලෙස රන් සම්මතයෙන් ඉවත් වුනෙත් ඔය කාලයේ. නමුත් තමන්ට අවාසිදායක මේ ලෝක තත්ත්වය හමුවේ ඇමරිකාව විසින් කළේ එතෙක් පැවති "තරඟයේ නීති" වෙනස් කරන එකයි. ඒ අනුව, ෆියට් මුදල් ක්‍රමය ලෝකයේ සාමාන්‍ය සම්මතය බවට පත් වුනා. ඇමරිකාවට අවුලක් නැතුව විශාල වෙළද ශේෂ හිඟයක් එක දිගට අඛණ්ඩව නඩත්තු කරන්න පුළුවන් වුනා. 

ඇමරිකාවේ වෙළඳ ශේෂයේ ඉතිහාසය දිහා බලද්දී පැහැදිලි යුග තුනක් හඳුනා ගන්න පුළුවන්. 1870ට පෙර යුගය, 1870-1970 අතර සියවසක කාලය සහ 1970න් පසු කාලය විදිහට. 1870ට පෙර, යම් විචලනයන් තිබුණත්, ඇමරිකාවේ වෙළඳ හිඟයක් පැවති කාලයක්. රන් සම්මතයක් පැවති ඒ කාලයේ ඇමරිකාවෙන් රන් හමු වූ නිසා වෙළඳ හිඟයක් පැවතීම ඇමරිකාවට ප්‍රශ්නයක් වුණේ නැහැ. ඇමරිකාවේ රන් අවසන් වෙද්දී (මෙයින් අදහස් කරන්නේ සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් වීමක් නෙමෙයි), රටේ නිෂ්පාදන කාර්යක්ෂමතාව විශාල ලෙස ඉහළ ගිහින් තිබුණා. ඒ නිසා තරඟකාරී ලෝක වෙළඳපොළ ඇතුලේ පහසුවෙන්ම එක දිගටම වෙළඳ අතිරික්තයක් පවත්වා ගන්න ඇමරිකාවට පුළුවන් වුනා.

ඔය තත්ත්වය වසර සීයක් පැවතුනත්, දිගටම තිබුණේ නැහැ. 1970 පමණ වෙද්දී ඇමරිකාවේ වෙළඳ අතිරික්තය වෙළඳ හිඟයක් බවට පත් වුනා. රටේ ඉන්ධන "අවසන් වීම" මෙයට ප්‍රධාන හේතුවක් වුනා. කාලයක් තිස්සේ ලෝකයේ ලොකුම ඉන්ධන නිෂ්පාදකයා වෙලා හිටියේ ඇමරිකාව. ඔය කාලයේ සිට වසර පණහක පමණ කාලයක් යන තුරු ඉන්ධන ප්‍රශ්නය ඇමරිකාවට ලොකු හිසරදයක් වෙලයි තිබුණේ. ඒ නිසාම, ඇමරිකාව සම්බන්ධ වූ ගැටුම් ගණනාවක එක පැත්තක තෙල් තිබුණා. 1973දී ජනාධිපති නික්සන් විසින් 1980 වෙද්දී ඉන්ධන ස්වායත්තතාව කරා යාම ජාතික ඉලක්කයක් ලෙස ඉදිරිපත් කර ඒ වෙනුවෙන් කටයුතු කළත්, සඳ තරණ ඉලක්කය වගේ පහසුවෙන් ඇමරිකාවට මේ ඉලක්කය ලඟා කර ගත හැකි වූයේ නැහැ. අවසානයේදී ඇමරිකාව ඉලක්කය ජයගත්තේ 2020 පමණ තරම් කාලයකට පසුවයි.

ඔය අතරවාරයේ, වසර පණහක පමණ කාලයක්, විශාල වෙළඳ හිඟයක් එක්ක ඇමරිකාව අල්ලාගෙන හිටියේ ඇමරිකන් ඩොලරයට තිබුණු ලෝක ආධිපත්‍යයේ උදවුවෙන්. නමුත් මේ වෙද්දී එම තත්ත්වය වෙනස් වෙලා. 

දැන් ඇමරිකාව විසින් නැවතත් ඉන්ධන ස්වායත්තතාව ලඟා කරගෙන තිබෙනවා වගේම ලෝකයේ අනෙකුත් රටවල් සමඟ ගනුදෙනු නොකළත් ස්වාධීනව පැවතිය හැකි ආර්ථිකයක් ඇමරිකාව සතුව තිබෙනවා. ඒ තත්ත්වය තුළ ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය ඇමරිකාවට තව දුරටත් කලින් වගේ වැදගත් නැහැ. 

ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය සහ ඇමරිකාවේ වෙළඳ හිඟය එක කාසියක දෙපැත්ත වගේ. ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය තියා ගන්නනම් වෙළඳ හිඟයක් නඩත්තු කරන්න වෙනවා. වෙළඳ හිඟය අඩු කරගන්නනම් ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය අත අරින්න වෙනවා. ඔය දෙකෙන් දෙවැන්න භෞතික නොවන සහ කොහොමටත් තිරසාර නැති, නාමික දෙයක්. ඊට සාපේක්ෂව වෙළඳ හිඟය අඩු වීම මගින් නිරූපණය වන්නේ භෞතික වශයෙන් රට ඇතුළේ සිදුවන නිෂ්පාදනය ඉහළ යාම. අඩ සියවසකට පසුව ඉන්ධන ප්‍රශ්නය විසඳා ගෙන නැවතත් ලෝකයේ විශාලතම ඉන්ධන නිෂ්පාදකයා බවට පත් වීමෙන් පසුව, අනෙකුත් නිෂ්පාදන වල තරඟකාරිත්වය හා අදාළවද ඇමරිකාව කාලයක් නොසිටි වාසිදායක තැනක ඉන්නවා. 

නිෂ්පාදනය හා අවශ්‍ය මානව ප්‍රාග්ධනය හා අදාළව අභ්‍යවකාශ තරණය ගැන කතා කරද්දී කියපු දේවල් අනෙක් නිෂ්පාදන වලටත් අදාළයි. ඩොලරයේ ආධිපත්‍යය පවත්වා ගැනීම වෙනුවෙන් ඇමරිකාවට ලෝකයේම "ගැනුම්කරු" වෙන්න සිදු වුනා. ඇමරිකාවෙන් ඩොලර් එළියට යද්දී ඒ වෙනුවෙන් රටට එන දෙයක් තිබිය යුතුයි. ඒ අනුව, ලෝකය පුරා නිපදවනු ලැබූ භාණ්ඩ ඇමරිකාවට ආවා. නමුත් ඒ භාණ්ඩ සියල්ලක්ම ඇමරිකාව තුළ නිපදවා ගත හැකිව තිබුණු දේවල්. එසේ නැතිව, ඇමරිකාවට තාක්ෂණය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් තිබුණේ නැහැ.

ලංකාව වාහන රටේ නොහදා ආනයනය කරන්නේ වාහන රට ඇතුළේ හදා ගන්න අවශ්‍ය තාක්ෂනය රට ඇතුළේ නැති නිසා. නමුත් ඇමරිකාව ලංකාවෙන් ඇඟලුම් මිල දී ගන්න පටන් ගත්තේ රෙදි මහන තාක්ෂනය ඇමරිකාවේ නොතිබුණු නිසා නෙමෙයි. අඩු ඩොලර් ප්‍රමාණයක් වැය කර වැඩේ කරගන්න පුළුවන් වූ නිසා. එහෙම පුළුවන්කමක් ඇමරිකාවට ලැබෙන්න එක හේතුවක් වුනේ ලෝකය පුරාම ඇමරිකන් ඩොලරයට තිබෙන පිළිගැනීම නිසා ඇමරිකන් ඩොලරයට එහි ඇත්තම වටිනාකම ඉක්මවන වටිනාකමක් ලැබී තිබීමයි. 

ඕනෑම සරල දෙයක් කාලයක් නොකර ඉඳිද්දී ඒ සඳහා අවශ්‍ය මානව ප්‍රාග්ධන සංචිතය ක්ෂය වී අවසන් වෙනවා. ඇඳුම් මහන එක වගේ සරල දෙයක් සැලකුවත්, හෙට ඇමරිකාවේ ඇඟලුම් කම්හලක් පටන් ගත්තොත්, ඒ සඳහා අවශ්‍ය පුහුණු ශ්‍රමිකයෝ ඇමරිකාවේ නැහැ. අවශ්‍ය මානව ප්‍රාග්ධනය නැවත ගොඩ නගා ගන්න යම් කාලයක් යනවා. මෙය පිරිවැය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් පමණක් නෙමෙයි. 

නිෂ්පාදන ආර්ථිකයක් නැතිකම කාලයක්ම ඇමරිකාවට ප්‍රශ්නයක් වුනේ නැහැ. ඇමරිකාවේ පරිභෝජනය සඳහා අවශ්‍ය බොහොමයක් භාණ්ඩ ආනයනය කළා කියලා ඇමරිකානුවන්ට රැකියා නැති වුණේ නැහැ. නිෂ්පාදන ආර්ථිකය වෙනුවට ආනයන ආදේශ වෙද්දී ඇමරිකානුවෝ සේවා අංශ වල රැකියා වලට විතැන් වුනා. ඒ මගින් උපයපු ඩොලර් වලින් ඔවුන්ට ආනයනික භාණ්ඩ මිල දී ගෙන සුවපහසු ජීවිතයක් ගත කළ හැකි වුනා. නමුත් කෘතීම බුද්ධිය විසින් සේවා අංශයේ රැකියා උදුරා ගනිද්දී මේ තත්ත්වය වෙනස් වෙනවා. ඒ තත්ත්වය යටතේ, කිසිසේත්ම ප්‍රයෝජනයට නොගැනෙන ශ්‍රමයට සාපේක්ෂව, වැඩි පිරිවැයක් ගෙවන්න වෙන ශ්‍රමය ඇමරිකාවට වාසියක්. ඇමරිකාවේ අලුත් තීරු බදු ප්‍රතිපත්තිය ඔය තත්ත්වය හමුවේ ආපු දෙයක් මිසක් තනි පුද්ගලයෙකුගේ පිස්සු තීරණයක් නෙමෙයි.

අනෙක් පැත්තෙන්, ක්‍රය ශක්ති සාම්‍යය අනුව, වසර කිහිපයක සිටම ලෝකයේ ලොකුම ආර්ථිකය චීනය. 2026 වසර සඳහා මූල්‍ය අරමුදලේ ඇස්තමේන්තු අනුව, ක්‍රය ශක්ති සාම්‍ය පදනම අනුව ඇමරිකාවේ ආර්ථිකය ඩොලර් ට්‍රිලියන 31.8ක් වෙද්දී චීන ආර්ථිකය ඩොලර් ට්‍රිලියන 43.5ක්. ඉන්දියාවේ ආර්ථිකයද ඩොලර් ට්‍රිලියන 19.1ක්.

ඇමරිකාවේ ජනගහණය මෙන් හතර ගුණයක ජනගහණයක් සිටින රටවල් වන චීනයේ හා ඉන්දියාවේ ආර්ථිකයන් ඇමරිකාවට වඩා විශාල වීම අනිවාර්යයෙන්ම විය යුතු දෙයක්. අසාමාන්‍ය දෙයක් වන්නේ එය එසේ නොවීමයි. ක්‍රය ශක්ති සාම්‍ය පදනම අනුව චීන ආර්ථිකය දැනටමත් ඇමරිකානු ආර්ථිකය ඉක්මවා ගොස් අවසන්. නමුත් නාමික පදනමින් චීන ආර්ථිකය තවමත් (මූල්‍ය අරමුදලේ 2026 ඇස්තමේන්තුව) ඩොලර් ට්‍රිලියන 20.7ක් පමණයි. 

චීන ආර්ථිකයේ නාමික විශාලත්වය සහ ක්‍රය ශක්ති සාම්‍ය පදනම අනුව එහි විශාලත්වය අතර ඉහත වෙනස මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ ඇමරිකන් ඩොලරයට ලෝකය පුරා තිබෙන ඉල්ලුම සහ චීන යුවානයට එවැනි ඉල්ලුමක් නොමැති වීම අතර වෙනස කියා කියන්නත් පුළුවන්. රටේ නිෂ්පාදනය කෙරෙන භාණ්ඩ හා සේවා ප්‍රමාණය සැලකුවොත්, වඩා ගැලපෙන්නේ ක්‍රය ශක්ති සාම්‍ය අගයයි. නමුත් චීන යුවානයට ඇමරිකන් ඩොලරයක් වීම පහසු නැති නිසා තවත් වසර ගණනක් යන තුරු නාමික අගයන් වලට වැදගත්කමක් තිබෙනවා. ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම ගැන කතා කරන සන්දර්භයකදී වඩා ගැලපෙන නිර්ණායකය නාමික අගයයි. 

ඇමරිකන් ඩොලරයට තිබුණු ආධිපත්‍යය කඩා වැටෙමින් තිබෙනවා. නමුත් එසේ වූ පමණින් ඇමරිකන් ඩොලරයට හිමිව තිබුණු තැන චීන යුවානයට ගන්න බැහැ. එහෙම වෙන්නනම් චීනයත් ඇමරිකාව වගේම විශාල පරිභෝජන ආර්ථිකයක් විය යුතුයි. නමුත් චීන ආර්ථිකයේ මූලික පදනම වන්නේම පරිභෝජන ආර්ථිකයක් නොවී නිෂ්පාදන ආර්ථිකයක් වීමයි. 

අනෙක් අතට ලෝකයේ ලොකුම ආර්ථිකය සේ සැලකිය හැකි වුවත්, චීනය ඉහළ ආදායම් රටක් නෙමෙයි. යුවාන් අපනයන කර ලෝකයේ වෙනත් රටවලින් ගෙන්වා ගන්නා ආනයන පරිභෝජනය කළ හැකි තරම් ආදායම් මට්ටමක් චීන පාරිභෝගිකයින් සතුව නැහැ. ඒ වගේම ඔවුන් ඉතිරි කරන්නන් මිසක් පරිභෝජකයින් නෙමෙයි. චීන ජනතාවද ඇමරිකානුවන් මෙන් සමස්තයක් ලෙස පරිභෝජකයින් වුවහොත්, චීන ආර්ථික වර්ධනයේ එන්ජිම නවතිනවා. චීනය මේ මට්ටම දක්වා ආවේ ඇමරිකානුවන්ගේ පරිභෝජනයේ උදවුවෙන්.

ඉහත තත්ත්වය නිසා යුවානයට ඩොලරය සඳහා ආදේශකයක් විය නොහැකි වුවත්, රටක් ලෙස ඇමරිකාවට කළ හැකි බොහෝ දේ කළ හැකි තරමේ ආර්ථික ශක්තියක් චීනය සතුව තිබෙනවා. තාක්ෂනය අතින්ද චීනය සෑහෙන ප්‍රගතියක් ලබා තිබෙනවා. ඒ පදනම මත, කාලයක් පැවති ඒක ධ්‍රැවීය ලෝක බල ආකෘතියද නැවත වෙනස් වී තිබෙනවා. ඒ වගේම, ඇමරිකන් හා චීන ආර්ථිකයන් වේගයෙන් එකිනෙකින් විසන්ධි වෙමින් තිබෙනවා. ඔය රටවල් දෙකට අමතරව ලෝකයේ බල කලාප ගණනාවක් ගොඩ නැගෙමින් තිබෙනවා. 

ආටමස්-II සඳ ගමන සිදු වන්නේ මෙවැනි පසුබිමකයි. මේ හරහා සිදු වූ තවත් එක් සුවිශේෂී දෙයක් වූයේ, වෙළඳ යුද්ධය හේතුවෙන් යම් තරමකින් දුරස් වී සිටි, කැනඩාව ඇමරිකාව හා නැවත එකතු වීමයි. මා හිතන්නේ ඇමරිකාවටත් වඩා මේ ගැන කැනඩාව තුළ වූ උනන්දුව වැඩියි. ඇත්ත වශයෙන්ම කැනඩාව හා සිදු වූ වෙළඳ යුද්ධය සහ ආසන්න සිදුවීම් දෙස බැලිය යුත්තේද චීන ඇමරිකා වෙළඳ යුද්ධය දෙස බලන ආකාරයන් නෙමෙයි. මෙය එක්තරා ආකාරයක "ආදර රණ්ඩුවක්". අවසාන වශයෙන් සිදු විය හැක්කේ උතුරු හා දකුණු ඇමරිකානු කලාප දෙකම එක් බල කලාපයක් ලෙස ඒකාබද්ධ වීම සහ ලෝකයේ අනෙක් ප්‍රදේශ වලද එවැනි බල කලාප බිහි වීමයි. 

අනෙක් පැත්තෙන්, සෝවියට් දේශය හෝ චීනය වැනි සමාජවාදී රටවලින් වෙනස්ව ඇමරිකාව වැනි රටක රාජ්‍ය ආයෝජන සිදු විය හැක්කේ පුළුල් ජනතා කැමැත්තක් ඇත්නම් පමණයි. ඇපලෝ මුල් ඉලක්ක ජය ගැනීමෙන් පසුව ඒ වෙනුවෙන් තව තවත් මුදල් පොම්ප කිරීම ඇමරිකානු ජනතා අභිලාෂයක් වූයේ නැහැ. හැදීගෙන එන බහු ධ්‍රැවීය ලෝකය තුළ නැවතත් එවැන්නක් ඇමරිකානු ජනතා අභිලාෂයක් බවට පත් වෙමින් තිබෙනවා. එසේ නැත්නම්, එවැනි ජනතා අභිලාෂයක් ප්‍රවර්ධනය කර ගැනීමේ අවශ්‍යතාවය ඇමරිකාවේ සැලසුම් සහගත ජාතික දේශපාලන ඉලක්කයක් වී තිබෙනවා.

ඇමරිකාවට ලෝක ආධිපත්‍යය දිගටම පවත්වා ගැනීම සඳහා පළමු බහු-ග්‍රහවාසී ජාතිය වීම වැනි ලොකු පිම්මක් පනින්නට අවශ්‍ය වෙනවා. ඒ වගේම, ඇමරිකාව මේ පිම්ම පනින්නට යන්නේ තනිවම නොව ජපානය ඇතුළු අනෙකුත් බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටවල්ද එකතු කර ගෙනයි. එය එක අතකින් බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පෘථිවියෙන් ඔබ්බට ගෙන යාමේ වෑයමක්.

අනෙක් අතට මේ දෙවන වටයේ අභ්‍යාවකාශ වැඩ සටහන තුළ ආර්ථික ඉලක්ක වලටද බරක් තබා තිබෙනවා. ඇපලෝ සඳ ගමන් වලට සාපේක්ෂව ආටමස්-II සඳ ගමන සඳහා වැඩි කාලයක් ගත වී තිබෙන්නේ තාක්ෂණයේ ප්‍රශ්නයක් නිසා නෙමෙයි. පිරිවැය කාර්යක්ෂමතාවය පිළිබඳව වැඩිපුර සැලකිලිමත් වී තිබෙන නිසා. 

මෙවර ඇමරිකාවේ අභ්‍යාවකාශ වැඩ සටහනේ ඉලක්කය හඳට ගොස් ආපසු පැමිණීම නොව හඳේ සහ ඉන් ඔබ්බට අඟහරු ග්‍රහ ලෝකයේ ස්ථිර මිනිස් ජනාවාස හැදීමයි. මෙවැනි ව්‍යාපෘතියක් සාර්ථක විය හැක්කේ ඒ සඳහා අවශ්‍ය ආර්ථික සාධක සම්පූර්ණ වේනම් පමණයි. ඇපලෝ යුගයේදී එය එසේ සිදු නොවුනත් මේ දෙවන වටයේදී එම තත්ත්වයේ වෙනසක් අපේක්ෂා කෙරෙනවා. අභ්‍යාවකාශ වැඩ සටහන් තුළ පෞද්ගලික අංශයේ දායකත්වය මගින් මේ බව තහවුරු කෙරෙනවා. ඒ අනුව, මේ මොහොතේ සිදු වෙමින් පවතින්නේ බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පමණක් නොව වෙළඳපොළ අර්ථ ක්‍රමයද පෘථිවිය ඉක්මවා තවත් ග්‍රහලෝක කරා ව්‍යාප්ත වීමක්. එය සිදු වන්නේ බටහිර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයෙන් බැහැරව වෙනත් විකල්ප අක්ෂයක් පෘථිවි බල දේශපාලනය තුළ ශක්තිමත් වෙමින් පවතින පසුබිමක එයට ප්‍රතිචාරයක්ද ලෙසයි. 

කිරි දියෙනි දෙවියත් - අඟුරු සුදු වන කලෙක් නම් නැත්

ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනය පිළිබඳ විශේෂ විගණන වාර්තාවක් ප්‍රකාශයට පත් වී තිබෙනවා. මේ සිද්ධිය පිළිබඳව බොහෝ දෙනෙකු බොහෝ තැන් වල කතා කර තිබෙන නිසා, මූලික කරුණු සියල්ලක්ම නැවත කියන්න අවශ්‍ය නැති වුනත්, මෙහිදී විශාල පාඩුවක් සිදුව ඇති බව මුල සිටම පෙනෙන්න තිබුණු දෙයක්. විගණන වාර්තාවේ මෙම සිද්ධිය හා අදාළ විස්තරාත්මක විශ්ලේෂණයක් තිබෙනවා.

ව්‍යාපාරික කටයුත්තක නියැලෙන ආයතනයක් පාඩු ලැබීම වරදක් හෝ අපරාධයක් නෙමෙයි. එය අදාළ ආයතනයේ අකාර්යක්ෂමතාවය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක්. සාමාන්‍යයෙන් ආයතනයක අකාර්යක්ෂමතාවයට වෙළඳපොළ විසින්ම දඬුවම් දෙනවා. NDB බැංකුවේ දැවැන්ත මූල්‍ය වංචාව හෙළි වීමෙන් පසුව, එහි කොටස් මිල ක්ෂණිකව කඩා වැටීම උදාහරණයක්. ඒ නිසා ව්‍යාපාරික ආයතනයක හිමිකරුවන්ට ආයතනයේ කාර්යක්ෂමතාවය පවත්වා ගැනීම පිළිබඳව නිරන්තයෙන් සැලකිලිමත් වෙන්න සිදු වෙනවා. එසේ නැත්නම් කොයි වෙලාවක හෝ අකාර්යක්ෂමතාවයේ පාඩුව විඳ දරා ගන්න වෙනවා.

පෞද්ගලික ආයතනයක හිමිකරුවෝ එහි කොටස්හිමියෝ. NDB බැංකුව උදාහරණයක් විදිහට ගත්තොත්, අදාළ වංචාව නිසා පාඩු වෙන්නේ බැංකුවේ කොටස්හිමියන්ටයි. තැන්පතුකරුවන්ට එයින් බලපෑමක් වෙන්නේ නැහැ. නමුත් ව්‍යාපාරික ආයතනයක් රජය සතු වූ විට එහි අකාර්යක්ෂමතාව නිසා සිදු වන පාඩු අවසාන වශයෙන් වත්මන් හෝ අනාගත බදු ගෙවන්නන් මත පැටවෙනවා. ඒ වගේම, රාජ්‍ය හෝ පෞද්ගලික ඒකාධිකාරයක අකාර්යක්ෂමතාව නිසා සිදු වන පාඩු වලින් සැලකිය යුතු කොටසක් අවසාන වශයෙන් එහි පාරිභෝගිකයින් මත පැටවෙනවා. ව්‍යාපාරයක් රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක් වූ විට ඔය දෙකම වෙනවා.

ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදන සිද්ධිය හරහා සිදුව ඇති පාඩුව රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක් ඇතුළේ සිදු වී තිබෙන දෙයක්. ඒ නිසා, මේ පාඩුව අවසාන වශයෙන් විදුලි පාරිභෝගිකයින් සහ බදු ගෙවන්නන් අතර යම් අනුපාතයකින් බෙදී යනවා. පාඩුවේ බර විදුලි පාරිභෝගිකයින් මත නොදමන බව ජනාධිපතිවරයා විසින් කියා ඇතත්, ප්‍රායෝගිකව එවැන්නක් සිදු වෙන්න තිබෙන ඉඩකඩ අඩුයි. එසේ වෙන්නනම්, රජය විසින් පාඩුවට සමාන සහනාධාරයක් පාරිභෝගිකයින්ට දිය යුතු වෙනවා. ඉන්ධන හා අදාළව සිදු වෙනවා වගේ. ඒ කියන්නේ පාඩුවේ බර වත්මන් හෝ අනාගත බදු ගෙවන්නන් මත පටවනවා කියන එක. 

මේ ප්‍රශ්නය රාජ්‍ය ව්‍යාපාර වල තිබෙන මූලික ප්‍රශ්නයක්. මේ වගේ රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක් අවසාන වශයෙන් කාගේ හෝ තනි පුද්ගලයෙක්ගේ ඒකාධිකාරයක් බවට පහසුවෙන්ම පත් වෙන්න පුළුවන්. රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක්  පවත්වා ගැනීමේ අරමුණ පෞද්ගලික ව්‍යාපාරිකයින් එකතු වී කාටලයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වීම වැළැක්වීම කියලා ලංකාවේ ජනප්‍රිය ආඛ්‍යානයක් තිබෙනවා. ඒ විදිහට කාටලයක් හැදුනොත්, එය තනි ආයතනයක ඒකාධිකාරයක් වගේ එකක් වෙනවා. නමුත් ඇත්තටම වෙන්නේ නමට රාජ්‍ය ඒකාධිකාරයක් පවත්වා ගැනීම මගින් රජය විසින්ම තනි ආයතනයකට ඒකාධිකාරයක් හදලා දෙන එක සහ ඒ බව නොපෙනෙන බවට රජය විසින් වග බලා ගැනීම මගින් එම ඒකාධිකාරය පිළිබඳව ඇති විය හැකි ජනතා විරෝධය පාලනය කිරීම වෙන්න පුළුවන්.

ගල් අඟුරු සිද්ධියේදී ඉහත තත්ත්වය පැහැදිලිවම පේනවා. බිමල් රත්නායකගේම වචන වලින්:

 "මේ සමාගමට වැඩිපුර දඩ ගහලා සමාගම බංකොලොත් වුනොත් අපිට ගල් අඟුරු කෝ?"

ඒකාධිකාරයක් හැදී තිබෙන ආකාරය පැහැදිලියිනේ. දැන් අවසාන වශයෙන් ගල් අඟුරු සැපයුම පාලනය කරන්නේ එක් සමාගමක් විසින්. රජයේ කාර්ය භාරය ඒ සමාගම "තරහා කර නොගැනීම".  ලංකාවේ සමස්ත විදුලි බල සැපයුම තුළ ගල් අඟුරු වල පංගුව අනුව, රටේ සමස්ත බලශක්ති සැපයුම තීරණය වෙන්නේ ඔය තනි සමාගම මතයි. රටේ ආර්ථිකය කෙරෙහි බලශක්තියේ තිබෙන වැදගත්කම සලකද්දී මේ තනි සමාගමට රටේ ආර්ථිකයම සෑහෙන තරමකින් හසුරුවන්න පුළුවන්. 

රටේ විදුලිබල සැපයුම රජය සතුව නොතිබී වෙනත් තනි පෞද්ගලික සමාගමක් සතුව තිබියදී වුවත් ඔය වගේම දෙයක් වෙන්න පුළුවන්. ගොඩක් අය ගොඩක් වෙලාවට පෙන්නන බිල්ලා ඔය තත්ත්වයනේ. නමුත් දැන් පැහැදිලිව පෙනෙන පරිදි, සුක්කානම රජය අතේ තිබියදීම බිල්ලා පේන්න ඉන්නවා. ඒ කියන්නේ තනි පෞද්ගලික සමාගමක ඒකාධිකාරය යටතේ වුනත් මීට වඩා නරක දෙයක් වීමේ ඉඩක් නැහැ. (කර්මාන්තය තනි පෞද්ගලික සමාගමක් සතුව තිබිය යුතු බවක් කවුරුවත් කියන්නේ නැහැ.)

මේ විදිහට තනි සමාගමකට රටේ සමස්ත ආර්ථිකය කෙරෙහි බලපාන විදුලිබල සැපයුම පාලනය කිරීමේ හැකියාවක් ලැබුනේ කොහොමද? 

මෙය සිදු වුනේ ආණ්ඩුව මුල් වී සිදු කළ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය හරහා. මුලින් කිවුවා වගේ රාජ්‍ය ආයතන අකාර්යක්ෂමතාවය නිසා පාඩු ලබද්දී වෙළඳපොළට දඬුවම් දීමේ අවස්ථාවක් ලැබෙන්නේ නැහැ. ඒ නිසා පාඩුව තෙවන පාර්ශ්වයන්ට දරාගන්න වෙනවා. මේ තත්ත්වය පාලනය කර ගැනීම සඳහා තිබෙන මෙවලම ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය. 

ප්‍රායෝගිකව රාජ්‍ය නිලධාරියෙකු හෝ දේශපාලනඥයෙකු වැරැද්දක් කරලාද කියන එක පරීක්ෂාවට ලක් වන්නේ ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය හෝ වෙනත් රජයේ රෙගුලාසි හරියට අනුගමනය කරලද කියන කරුණ මතයි. එසේ කර ඇත්නම්, පාඩුවක් සිදු වී ඇතත්, අවසාන වශයෙන් වැරදිකරුවන් නැහැ. 

ජනාධිපතිවරයා විසින්ම අවධාරණය කළේ මේ සිද්ධියේදී ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලිය නිවැරදිව අනුගමනය කර ඇති බවයි. නමුත් විගණන වාර්තාව මගින් පැහැදිලිව පෙනෙන්නේ එම ක්‍රියාවලිය බරපතල ලෙස උල්ලංඝනය වී ඇති බවයි. මේ හා අදාළ තොරතුරු බොහෝ තැන් වල සාරාංශගතව ඇති නිසා නැවත සටහන් කරන්නේ නැහැ. 

මහ බැංකු බැඳුම්කර සිද්ධියේදී අදාළ ආයතනයේ වත්කම් තහනම් කර රජයට පවරා ගත්තේ මෙවැනි පැහැදිලි වරදක් පෙනෙන්නට නොතිබියදීයි. එම වෙන්දේසියේදී සිදු වූ වැරැද්ද හෝ වංචාව මෙතෙක් කිසිවකු විසින් නිශ්චිතව පෙන්වා දී නැහැ. ගණනය කළ ක්‍රමවේද නිවැරදි නොවුනත්, අදාළ විගණන වාර්තාවේ මූලික වශයෙන්ම පෙන්වා දී තිබුණේ සිදුව තිබුණු පාඩුවයි.

ගල් අඟුරු සිද්ධිය ආණ්ඩුවට මුහුණ දෙන්නට සිදු වන බරපතල දේශපාලනික ප්‍රශ්නයක් වන අතර බොහෝ දෙනෙකු ඇඟිල්ල දිගු කරන අදාළ අමාත්‍යවරයාගේ ප්‍රශ්නයක් පමණක් ලෙස අවසන් නොවෙන්න පුළුවන්. අදාළ තීරණ සියල්ලක්ම මෙන් අමාත්‍ය මණ්ඩල අනුමැතියට යටත්ව ගෙන තිබෙන බව පෙනෙන බැවින් මෙය අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ සාමූහික වගකීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් විය හැකියි.

දළ නිල සංචිත - මාර්තු 2026

මාර්තු මාසය අවසානයේදී දළ නිල විදේශ සංචිත ඩොලර් මිලියන 7,019 දක්වා පහත වැටී තිබෙනවා. මෙය පෙර මාසයට සාපේක්ෂව ඩොලර් මිලියන 251ක පහත වැටීමක්. 

කෙසේ වුවද, මාර්තු මාසය ඇතුළත මහ බැංකුව විසින් ශුද්ධ වශයෙන් ඩොලර් මිලියන 49ක් පමණ වෙළඳපොළෙන් මිල දී ගෙන තිබුණා. මේ අනුව පෙනී යන්නේ ඩොලර් මිලියන 300කට ආසන්න මුදලක් මහ බැංකුවේ හා/හෝ රජයේ විදේශ ණය ආපසු ගෙවීම සඳහා වැය කර ඇති බවයි.

තෙල් මිල කොයිබටද?

මහ බැංකුවේ දෛනික වාර්තා අනුව, මැද පෙරදිග යුද තත්ත්වය ඇති වීමෙන් පසුව, 2026 පෙබරවාරි 27 සිට 2026 අප්‍රේල් 2 දක්වා කාලය ඇතුළත, පිරිපහදු කළ ඉන්ධන බැරලයක මිල (Singapore Platts) වැඩි වී තිබෙන්නේ පහත ආකාරයටයි. 

පැට්‍රෝල්: ඩොලර් 79.30 සිට 139.35 දක්වා 

ඩීසල්: ඩොලර් 91.39 සිට 287.04 දක්වා 

භූමි තෙල්: ඩොලර් 93.45 සිට 229.40 දක්වා 

මිල වැඩි වීමට හේතුව ඉරාන යුද තත්ත්වය බව අපි කවුරුත් දන්නවා. යුද්ධය අවසන් වන දිනයක් ගැන අපි කවුරුවත්ම හරියටම දන්නේ නැහැ. ඒ ගැන විශ්ලේෂණය කරන එක යුද විශේෂඥයින්ට ඉතිරි කරමු. 

ඉන්ධන මිල වැඩි වීම හෝ අඩු වීම මත යුද තත්ත්වයේ බලපෑම ඉතාම පැහැදිලියි. ඉන්ධන මිල බොහෝ ව්‍යාපාරික තීරණ හා ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි බලපානවා. ඒ නිසා අනාගතයට බලපාන ව්‍යාපාරික තීරණ ගනිද්දී ඉන්ධන මිල පිළිබඳ යම් පුරෝකථනයක් අවශ්‍ය වෙනවා. ඊට අමතරව, ලෝක ඉන්ධන මිල ලංකාවේ සාර්ව ආර්ථික තුලනය කෙරෙහිද විශාල බලපෑමක් කරනවා. 

ලෝක ඉන්ධන වෙළඳපොළේ සිදු වන ගනුදෙනු එතැන් ගනුදෙනු සහ ඉදිරි සුරැකුම් ගනුදෙනු ලෙස වර්ග කළ හැකියි. එතැන් ගනුදෙනුවක් කියන්නේ මේ මොහොතේ සිදු වන සාමාන්‍ය ගනුදෙනුවක්. සරලව කිවුවොත්, අද සල්ලි ගෙවලා අද තෙල් ලබා ගන්නා ගනුදෙනු. ඉහත මහ බැංකු දත්ත වල තිබෙන්නේ එතැන් ගනුදෙනු සිදු වන මිල ගණන්.

ඉදිරි සුරැකුම් ගනුදෙනු යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අනාගතයේ දවසක තෙල් ලබා ගැනීම සඳහා අද කරන ගනුදෙනුවක්. මේ ගනුදෙනු වලදී අද මිල එකඟතාවයකට පැමිණියත් ගනුදෙනුව සිදු වන්නේ අනාගතයේ දවසකයි. මේ දවස මාසයකට, දෙකකට හෝ අවුරුද්දකට පසු දවසක් වෙන්න පුළුවන්.

මාසයකට පසුව කරන ගනුදෙනුවක් හා අදාළව අද ඇති කරගන්නා එකඟතාවයක් මගින් පෙන්නුම් කෙරෙන්නේ මාසයකට පසුව තෙල් මිල තිබිය හැකි මට්ටම පිළිබඳව ගනුදෙනුවේ දෙපාර්ශ්වය අද සිතන ආකාරයයි. මාසයකට පසුව ඇත්තම මිල වෙනකක් විය හැකි වුවත්, මාසයකට පසුව මිල පිළිබඳව අද තිබෙන වෙළඳපොළ මතය මෙවැනි ඉදිරි සුරැකුම් ගනුදෙනු වල මිල ගණන් මගින් පෙන්නුම් කරනවා. 

උදාහරණයක් ලෙස, මාසයකට පසුව පැට්‍රෝල් බැරලයක මිල ඩොලර් 120 දක්වා අඩු වේයැයි කවුරු හෝ විශ්වාස කරනවානම්, එවැන්නෙකුට මාසයකට පසුව ඊට වඩා වැඩි මිලකට පැට්‍රෝල් ලබා දීම සඳහා එකඟ වෙමින් අද වෙනත් අයෙකු සමඟ ගිවිසුම් ගත වෙන්න පුළුවන්. ඒ මිල ඩොලර් 130ක් කියා හිතමු. මාසයකට පසුව පැට්‍රෝල් බැරලයක මිල ඩොලර් 150 දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි සිතන කෙනෙක් මෙවැනි ගනුදෙනුවකට එකඟ වෙන්න පුළුවන්. 

මෙවැනි ගිවිසුමකට යන අය ඇත්තටම තෙල් විකුණන්න අවශ්‍ය නැහැ. අදාළ දිනයේ ඇත්තම තෙල් මිල සහ එකඟ වූ මිල අතර වෙනස පාඩුව සිදු වන පාර්ශ්වයට ලබා දීම පමණයි කළ යුත්තේ. ඒ නිසා, තමන්ට ඇත්තටම තෙල් අවශ්‍යද කියන එක වුනත් අදාළ කරුණක් නෙමෙයි. 

අනාගත තෙල් මිල හා අදාළව විවිධ අයට විවිධ පුරෝකථන තියෙන්න පුළුවන්. ඉදිරි සුරැකුම් ගිවිසුම් සිදු වන මිල ඒ පුරෝකථන වල මැදි අගයක් සේ සැලකිය හැකියි. මේ වෙද්දී 92 පැට්‍රෝල් බැරලයක ඉදිරි සුරැකුම් ගිවිසුම් (Singapore Mogas 92 Unleaded (Platts) Futures) සිදු වන මිල ගණන් පහත පරිදියි. 

අප්‍රේල් 2026 - ඩොලර් 142.95

මැයි 2026 - ඩොලර් 129.59

ජූනි 2026 - ඩොලර් 117.27

ජූලි 2026 - ඩොලර් 107.68

අගෝස්තු 2026 - ඩොලර් 101.23

සැප්තැම්බර් 2026 - ඩොලර් 96.10

ඔක්තෝබර් 2026 - ඩොලර් 91.42

නොවැම්බර් 2026 - ඩොලර් 87.88

දෙසැම්බර් 2026 - ඩොලර් 85.24

මේ මිල ගණන් වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ යුද තත්ත්වය අවසන් වීම පිළිබඳ වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් සහ ඉන්ධන මිල මත එහි බලපෑම කියා කියන්න පුළුවන්. වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් අනුව, 2026 පෙබරවාරි 27 දින පැවති මට්ටම දක්වා නැවත පැට්‍රෝල් මිල පහත වැටිය හැක්කේ 2027 ඔක්තෝබර් වන විටයි.

ඩීසල් මිල හා අදාළවද මේ තත්ත්වයේ වැඩි වෙනසක් නැහැ.

අප්‍රේල් 2026 - ඩොලර් 230.50

මැයි 2026 - ඩොලර් 165.56

ජූනි 2026 - ඩොලර් 138.50

ජූලි 2026 - ඩොලර් 125.23

අගෝස්තු 2026 - ඩොලර් 118.86

සැප්තැම්බර් 2026 - ඩොලර් 115.09

ඔක්තෝබර් 2026 - ඩොලර් 111.63

නොවැම්බර් 2026 - ඩොලර් 108.22

දෙසැම්බර් 2026 - ඩොලර් 104.89

වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් අනුව, 2026 පෙබරවාරි 27 දින පැවති මට්ටම දක්වා නැවත ඩීසල් මිල පහත වැටිය හැක්කේ 2028 අප්‍රේල් වන විටයි.

වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් හැම විටම නිවැරදි නැහැ. නමුත් මේ වෙළඳපොළ අපේක්ෂාවන් වැරදියැයි සිතන කෙනෙකුට, තමන් ගැන ඊට වඩා විශ්වාසනම්, පහසුවෙන් ලාබයක් ලැබීමේ අවස්ථාවක් තිබෙනවා. එවැනි අය එක පැත්තක පමණක් සිටීනම් මේ අපේක්ෂිත මිල ගණන්ද වෙනස් වෙනවා. මේ මිල ගණන් වලින් නිරූපණය වන්නේ අනාගත මිල ගණන් ගැන විවිධ අය හිතන විදිහ හරි මැදින් බෙදන තැන. 

මේ තත්ත්වය ලංකාවට බලපාන්නේ කොහොමද?

පළමුව, තවත් කාලයකට ලෝක  තෙල් මිල අඩු වෙන්නේ නැහැ. යුද්ධය අවසන් වුනත් යම් කාලයක් යන තුරු කලින් එකඟ වූ ඉදිරි සුරැකුම් ගිවිසුම් වල බලපෑම තිබෙනවා. මේ තත්ත්වය එක්ක ලංකාවේ තෙල් මිල ගණන් බොහෝ විට තවත් ඉහළ දමන්න වෙනවා. එසේ නැත්නම්, බදු අඩු කිරීම් හෝ සහනාධාර මගින් පාඩුව රජයට දරා ගන්න සිදු වෙනවා. 

පාඩුව රජය විසින් දරා ගත්තොත්, යම් සීමාවකින් එහාට යද්දී, රාජ්‍යමූල්‍ය ඉලක්ක තුළ රැඳී ඉන්න අමාරු වෙනවා. ඒ නිසා, පසුව හෝ මිල වැඩි කරන්නම වෙනවා. අනෙක් අතට පාඩුව රජය විසින් දරා ගන්නවා කියන්නේ පසුව ලෝක තෙල් මිල අඩු වෙද්දීත් ලංකාවේ තෙල් මිල අඩු නොකර ඒ පාඩුව අල්ල ගන්න වෙනවා කියන එක.

තෙල් මිල වැඩි වීම, විදුලි ගාස්තු හා ප්‍රවාහන ගාස්තු ආදියටත් බලපාන නිසා මේ හේතුවෙන් උද්ධමනය ඉහළ යනවා. බොහෝ විට මහ බැංකුවේ උද්ධමන ඉලක්කය ඉක්මවීමක් සිදු වෙන එකක් නැහැ. යම් හෙයකින් එසේ වුවත්, මහ බැංකුවට කළ හැකි දෙයකුත් නැහැ. 

මහ බැංකුවට කළ හැක්කේ දේශීය ඉල්ලුම පාලනය කරන එක පමණයි. නමුත් ලෝක තෙල් මිල ඉහළ ගොස් තියෙන්නේ ලංකාවේ දේශීය ඉල්ලුම වැඩි වීම නිසා නෙමෙයි. ඒ නිසා ලංකාවේ දේශීය ඉල්ලුම පාලනය කිරීම මගින් මේ ප්‍රශ්නය විසඳන්න බැහැ. කරන්න පුළුවන් එකම දෙයයි. ඒ මෙතෙක් කල් මහ බැංකුව විසින් කරමින් සිටි දේශීය ඉල්ලුම වැඩි කර "උද්ධමනය හදන එක" නවත්වන එක. ඒ සඳහා මහ බැංකුව විසින් දැනටමත් යම් පියවර අරගෙන තිබෙනවා.

ලෝක තෙල් මිල වැඩි වීමේ බලපෑමට අමතරව ඒ නිසාම විනිමය අනුපාතය මතද පීඩනයක් ඇති වෙනවා. මේ දවස් වල ඩොලරයක මිල දිහා බලද්දී කාට වුනත් ඒ තත්ත්වය පැහැදිලිව පේනවා. ඩොලරයක මිල ඉහළ යාම නිසාත් ඉන්ධන පිරිවැය ඉහළ යාමක් වෙනවා. ඒ නිසා, ප්‍රායෝගිකව රජයට තව දුරටත් ඉන්ධන මිල ගණන් වැඩි කරන්නම වෙනවා. 

රටේ ආර්ථිකය දැන් තිබෙන තැන...

කිසියම් නිශ්චිත වසරක් තුළ රටක ආර්ථිකය වර්ධනය වෙන්න වගේම හැකිළෙන්නත් පුළුවන්. නමුත් ලංකාව වැනි සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් වසරින් වසර එක දිගටම වර්ධනය වීම සාමාන්‍ය තත්ත්වයයි. මෙහිදී ආර්ථිකය කියන එකෙන් අදහස් කරන්නේ මූර්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය. ඒ කියන්නේ රටේ නිපදවන භාණ්ඩ හා සේවා ප්‍රමාණය. 

නිදහසෙන් පසුව 2019 දක්වා කාලය තුළ ලංකාවේ ආර්ථිකය එක දිගටම මෙන් වර්ධනය වුනා. එම දීර්ඝ කාලයේදී ආර්ථිකය හැකිළුනේ කටුනායක ගුවන් ප්‍රහාරය එල්ල වුනු 2001 වසරේදී පමණයි. කාලයක් ඇදුණු සිවිල් යුද්ධයක් රටේ උතුරු නැගෙනහිර ප්‍රදේශ වල තිබුණත්, දකුණේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් දිගින් දිගටම වර්ධනය වූ නිසා අනෙකුත් වසර වලදී ආර්ථික වර්ධන වේගය ඉහළ මට්ටමක තිබුණා. 

රට පුරාම දේපොළ විනාශයක් සිදු වූ 1971දී රටේ ආර්ථික වර්ධන වේගය 0.2% මට්ටම දක්වා පහත වැටුණත්, ආර්ථිකය යාන්තමින් හෝ වර්ධනය වුනා මිසක් හැකිළුනේ නැහැ. ඉන් පසුව, 1987-89 කාලයේදී සිදු වූ දේපොළ විනාශය නිසා සිදු වුනෙත් ආර්ථික වර්ධන වේගය අඩු වීම පමණයි. මහ බැංකු ප්‍රහාරය එල්ල වූ 1996දීත් ආර්ථික වර්ධන වේගය තරමක් අඩු වුනා පමණයි. ඔය කිසිම අවුරුද්දක ආර්ථිකය යම් තරමකින් හෝ වර්ධනය වුනා මිසක් හැකිළුනේ නැහැ. 2001දී ආර්ථිකය හැකිළුනත්, ඊළඟ වසරේදී (2002) ඒ හැකිලීම ඉක්මවා ආර්ථිකය ප්‍රසාරණය වුනා. ඒ නිසා, ලංකාවට 2019 වන තුරුම ආර්ථිකයේ හැකිළීමක් හරියකට අත් විඳින්න ලැබිලා තිබුණේ නැහැ.

එහෙත්, 2019 සිට ගත වුනු වසර පහක කාලයෙන් වසර හතරකදීම රටේ ආර්ථිකය හැකිළුනා. ඔය අතර, 2021දී යම් වර්ධනයක් සිදු වුනත්, එම වර්ධනය පෙර (2020) වසරේදී වසංගතය හමුවේ ආර්ථිකය 4.6%කින් හැකිලීම ඉක්මවා ගිය වර්ධනයක් නෙමෙයි. ඉන් පසුව, 2022දී ආර්ථිකය පෙර කිසිදු වසරක සිදු නොවූ අයුරින්, 7.3%කින් විශාල ලෙස හැකිළුනා. 2020දී වසංගතයේ බලපෑම තිබුණත්, 2022දී ආර්ථිකය මේ විදිහට විශාල ලෙස හැකිළුනේ බාහිර හෝ අභ්‍යන්තර කම්පනයක් නිසා නෙමෙයි. සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය නැති වූ නිසා. වසංගතයට පෙරම රටේ සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය නැති වෙලයි තිබුණේ.

පසු ගිය 2024 සහ 2025 දෙවසර තුළ රටේ ආර්ථිකය 5.0% බැගින් වන වේගයකින් වර්ධනය වී ඇතත්, එමගින් 2019-2023 හැකිළීම ආවරණය වන්නේ නැහැ. ඒ නිසා, දැනටද රටේ මූර්ත දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය පවතින්නේ 2018 පැවති මට්ටමට වඩා 0.8%කින් අඩු මට්ටමකයි. 2018 සිට වසර අටකට පසුව රටේ ආර්ථිකය යම් තරමකින් හෝ ඇත්තටම වර්ධනය විය හැක්කේ 2026 වසරේදීයි. ඒ කියන්නේ, තවමත් රටේ ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සිදු වන්නේ ධාරිතා මට්ටමට පහළින්.

ඉහත කතා කළේ රටේ මූර්ත ආර්ථික වර්ධනය හෙවත් සැබෑ ආර්ථික වර්ධනය ගැනයි. මූර්ත ආර්ථික වර්ධනයක් නැතත්, උද්ධමනය නිසා නාමිකව ආර්ථිකය වර්ධනය වී තිබෙනවා. ඒ නිසා, නාමිකව රටේ ආදායම්ද ඉහළ ගොස් තිබෙනවා. 2018දී රටේ ආදායම රුපියල් 100ක් සේ සැලකුවහොත්, 2025දී එම ආදායම රුපියල් 213.33ක්. නමුත් එම මුදල වැය කර 2025දී මිල දී ගෙන පරිභෝජනය කළ හැක්කේ 2018දී මිල දී ගත හැකිව තිබුණු භාණ්ඩ හා සේවා ප්‍රමාණයෙන් 99.2%ක් පමණයි. ඒ නිසා, කවුරු හෝ කෙනෙක් 2018 වැනි වසරක් එක්ක සංසන්දනය කරලා පසුගිය දෙවසරක කාලය තුළ වූ ආර්ථික වර්ධනය තමන්ට දැනෙන්නේ නැහැ කියනවානම්, ඒ කියන දෙයෙහි වැරැද්දක් නැහැ,

උද්ධමනය නිසා භාණ්ඩ හා සේවා මිල ඉහළ යනවා. එහිදී නාමිකව දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයද ඉහළ යනවා. ඒ වගේම, රටේ ආදායම්ද නාමිකව ඉහළ යනවා. නමුත් ඒ හා සමානව හෝ ඊටත් වඩා වැඩියෙන් වියදම් ඉහළ ගියහොත් පරිභෝජනය අනුපාතිකව වැඩි වෙන්නේ නැහැ. 2018-2025 කාලය සමස්තයක් ලෙස සැලකුවොත් වෙලා තියෙන්නේ ඔය වැඩේ. 

මූර්ත ආර්ථික වර්ධනය යනු උද්ධමනයේ බලපෑම ඉවත් කිරීමෙන් පසු රටේ නිෂ්පාදනයෙහි සැබෑවටම සිදු වන වර්ධනයයි. පරිභෝජනය ඉහළ යන්නේ මූර්ත ආර්ථික වර්ධනය නිසා. ජීවන තත්ත්වය ඉහළ යන්නේ ආර්ථික වර්ධනය නිසා. උද්ධමනය නිසා වෙන්නේ අතට ලැබෙන රුපියල් ප්‍රමාණය ඉහළ යන එක පමණයි. හැබැයි අතට ලැබෙන රුපියල් ප්‍රමාණය ඉහළ යන නිසා උද්ධමනයෙන් ජීවන තත්ත්වය පහත වැටීමක් වෙන්නෙත් නැහැ. එසේ වෙන්නේ උද්ධමනයක් ඇතිව හෝ නැතිව ආර්ථිකය හැකිළෙන විටයි. සමස්තයක් ලෙස රටේ ආර්ථිකය, ඒ කියන්නේ භාණ්ඩ හා සේවා නිෂ්පාදනය, මේ වෙද්දී තියෙන්නේ 2018 මට්ටමට වඩා 0.8%ක් පහළින් වුවත්, ඇතැම් අංශ මේ වන විට කඩා වැටීම ඉක්මවා වර්ධනය වී තිබෙනවා. විශේෂයෙන්ම සේවා ආර්ථිකය.

සේවා ආර්ථිකය:

සමස්තයක් ලෙස රටේ ආර්ථිකය හැකිළුණු සෑම වසරකදීම රටේ සේවා ආර්ථිකය හැකිළුනේ නැහැ. සේවා ආර්ථිකය හැකිළුනේ 2020 සහ 2022 වසර දෙකේදී පමණයි. 2020 හැකිළීම ඉක්මවා යමින් 2021දී සේවා ආර්ථිකය වර්ධනය වුනා. 2022 හැකිළීම ආවරණය වෙන්න වසර දෙකක් ගියා. නමුත් 2024 වෙද්දී ඒ හැකිළීම ඉක්මවා උඩට ආවා. 2025දී තවත් උඩට ආවා. 2025 වෙද්දී රටේ සේවා ආර්ථිකය 2018දී පැවති මට්ටමට වඩා 8.1%කින් විශාලයි. ඒ කියන්නේ සේවා අංශ වල, සමස්තයක් ලෙස, උද්ධමනය එපමණකින් ඉක්මවා යන ආදායම් වර්ධනයක් සිදු වී තිබෙනවා. 

සේවා ආර්ථිකය කියන්නේ රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 58.5%ක (2025දී) විශාල කොටසක්. සේවා නිෂ්පාදන සිදු කරන ආයතන සහ එම ආයතන වලට සම්බන්ධ පුද්ගලයින් මේ වන විටත් ආර්ථික අර්බුදයේ කඩා වැටීම ඉක්මවා පරිභෝජනය වැඩි කරගෙන ඉවරයි. මෙම වසරේදී සේවා ආර්ථිකය තව දුරටත් ප්‍රසාරණය වෙයි.

සංචාරක කර්මාන්තය:

ලංකාවේ සේවා ආර්ථිකයේ එක් කොටසක් වන සංචාරක කර්මාන්තය ලංකාවට ගොඩක් වැදගත්. නමුත් සංචාරක කර්මාන්තයෙන් රටේ ආර්ථික වර්ධනයට ලැබෙන සෘජු දායකත්වය ඒ තරම්ම විශාල නැහැ. සංචාරක කර්මාන්තය වැදගත් වෙන්නේ විදේශ අංශයේ තුලනය තියා ගන්නයි. වෙනත් විදිහකින් කිවුවොත් රටේ සාර්ව ආර්ථික ස්ථාවරත්වය පවත්වා ගැනීම සඳහා මේ කර්මාන්තය ගොඩක් වැදගත්. සංචාරක කර්මාන්තය ප්‍රධාන වශයෙන්ම රටේ නිෂ්පාදනය කෙරෙහි බලපාන්නේ හෝටල් සහ ආහාරපාන සේවා සැපයීම් හරහා. 

- 2019 පාස්කු ප්‍රහාර වලින් පසුව හෝටල් සහ ආහාරපාන සේවා සැපයීම් 6.0%කින් අඩු වුනත්, සමස්තයක් ලෙස සේවා ආර්ථිකය වර්ධනය වුනා.

- 2020දී වසංගතය හා රට වැසීම නිසා ඉහත අංශ වල 40.8%ක දැවැන්ත සංකෝචනයක් සිදු වුනත්, රටේ සේවා ආර්ථිකය හැකිළුනේ 1.9%කින් පමණයි.

- 2022දී ඉහත අංශ 27.0%කින් වර්ධනය වෙද්දී සේවා ආර්ථිකය 2.6%කින් හැකිළුනා.

- 2023දී ඉහත අංශ 25.9%කින් වර්ධනය වෙද්දී සේවා ආර්ථිකය වර්ධනය වුනේ 0.6%කින් පමණයි.

- 2024දී ඉහත අංශ 32.4%කින් වර්ධනය වෙද්දී සේවා ආර්ථිකය වර්ධනය වුනේ 2.6%කින් පමණයි.

- 2025දී ඉහත අංශ වල වර්ධනය 12.4%ක් පමණක් වුවත් සේවා ආර්ථිකය 3.3%කින් වර්ධනය වුනා. 

මේ අනුව පෙනෙන පරිදි, සංචාරක කර්මාන්තයේ සිදු වන වර්ධනයන් වගේම පසුබෑම් වලින් සමස්තයක් ලෙස රටේ ආර්ථිකයට වගේම සමස්තයක් ලෙස සේවා ආර්ථිකයට වුවද විශාල බලපෑමක් වන්නේ නැහැ. ඒ නිසා, කවර ආකාරයකින් හෝ, එහි බලපෑම විශාල වශයෙන් දැනෙන, විදේශ අංශය කළමනාකරණය කරගත හැකිනම්, සංචාරක කර්මාන්තයේ සිදු වන කඩා වැටීමක් හමුවේ වුවද, ආර්ථික වර්ධන වේගය සැලකිය යුතු හොඳ මට්ටමක පවත්වා ගන්න පුළුවන්.

කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය:

රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාවය, රැකියා නියුක්තිය වැනි හේතු නිසා වැදගත් වුනත්, කෘෂිකාර්මික අංශයෙන් රටේ ආර්ථිකයට ලැබෙන දායකත්වය 7.1%ක් පමණයි. ඒ නිසා, මෙම කොටසේ සිදු වන විචලනයන් රටේ ආර්ථික වර්ධන වේගය කෙරෙහි කරන්නේ සීමිත බලපෑමක්.

සේවා ආර්ථිකය වගේම, 2018 වර්ෂයෙන් පසුව, කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය හැකිළුනේත් 2020 සහ 2022 දෙවසර තුළදී පමණයි. එයින් 2020 හැකිළීම 0.9%ක සුළු හැකිලීමක්. වසංගත කාලයේ සිදු වූ ඒ හැකිලීම 2021 වෙද්දී ආවරණය වුනා. නමුත් ඉන් පසුව 2022දී සිදු වූ 4.1%ක "කාබනික" හැකිලීමෙන් තවමත් ගොඩ යා හැකි වී නැහැ. 2018 වසරට සාපේක්ෂව කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදිතය තවමත් තිබෙන්නේ 1.7%ක් පසුපසින්. 2021ට සාපේක්ෂව 2.2%ක් පසුපසින්. 

මේ අඩුව 2026දී හෝ 2027දී ආවරණය කරගන්න පුළුවන් වෙයි. එහෙත් මේ අංශයේ මූර්ත ආදායම් තවමත් අර්බුදයට පෙර පැවති මට්ටමට ඇවිත් නැහැ. ආර්ථිකයට ලැබෙන දායකත්වය අඩු වුනත් රටේ ශ්‍රම බලකායෙන් සැලකිය යුතු පිරිසක් ඉන්නේ කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකය ඇතුළේ.

ඉදි කිරීම් අංශය:

ලංකාවේ ආර්ථික අර්බුදය ඉදි කිරීම් බුබුළ පුපුරා යාමක් ලෙසත් හඳුන්වන්න පුළුවන්. මෙය ආරම්භ වූයේ 2018 සිටයි. ඉන් පසුව, 2023 දක්වාම ඉදිකිරීම් අංශයේ අඛණ්ඩව සිදු වූ හැකිලීම පැහැදිලිව නිරීක්ෂණය කරන්න පුළුවන්. 2017 මට්ටමට සාපේක්ෂව, 2023 වන විට ඉදි කිරීම් අංශයේ ක්‍රියාකාරකම් 53.6%කින් පහත වැටී තිබුණා. පසුගිය දෙවසර තුළ ඉදි කිරීම් අංශයේ වර්ධනයක් දැකිය හැකි වුවත්, 2025 මට්ටම සැලකුවද, එය 2017 මට්ටමට වඩා 39.1%කින් අඩු මට්ටමක්.

ලංකාවේ ඉදි කිරීම් කර්මාන්තය තවමත් "පැරණි ශ්‍රී විභූතිය" ගැන සිහින මවනවා වෙන්න පුළුවන්. රාජ්‍යමූලික, පරපෝෂිත කර්මාන්තයක් විදිහට කාලයක් පවත්වා ගත් ඉදි කිරීම් අංශයේ "ශ්‍රී විභූතිය" නැවත ගොඩ නගා ගත හැකි එකක් නෙමෙයි. එම කර්මාන්තයට රාජ්‍ය ව්‍යාපෘති වල උදවු නොමැතිව ස්වාධීනව ගොඩ නැගෙන්නට සිදු වෙනවා. රටේ ආර්ථිකය සමස්තයක් ලෙස ගොඩ ගියත් ඉදි කිරීම් කර්මාන්තයට තවත් විශාල කාලයක් යන තුරු පෙර පැවති මට්ටමට යා නොහැකියි. (කර්මාන්තය වෙනුවෙන් රජයට මුදල් වැය කිරීම අසීරු මේ වගේ වෙලාවක තමන්ට දෙමවුපියන්ගෙන් හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් ලැබුණු විශාල මුදලක් තිබෙන කෙනෙකුට අවශ්‍යනම් ලොකු ගෙයක් හදලා කඩා වැටී තිබෙන ඉදි කිරීම් කර්මාන්තයට පොඩි තල්ලුවක් දෙන්න පුළුවන්!)

කර්මාන්ත අංශය:

ඉදි කිරීම් අංශයද ඇතුළුව කර්මාන්ත අංශය සමස්තයක් ලෙස ගත් විට 2018-2023 වසර හයෙන් 2021 වසර හැර අනෙක් වසර පහේදීම හැකිලීමක් දැකිය හැකි වුවත්, මේ සඳහා ප්‍රධාන වශයෙන්ම දායක වූයේ ඉදි කිරීම් අංශයේ සිදු වූ හැකිලීමයි. ඉදි කිරීම් අංශය ඉවත් කළ විට, වසංගතය හමුවේ 2020දී සිදු වූ හැකිලීම 2021දී ආවරණය වුනා. ඉන් පසුව, ආර්ථික අර්බුදය හේතුවෙන් 2022 හා 2023 වසර වලදී හැකිලීමක් සිදු වුනා. 

මේ වන විට (2025) ඉදි කිරීම් අංශය හැර කර්මාන්ත අංශයේ නිෂ්පාදිතය පවතින්නේ 2018 මට්ටමට වඩා 0.5%ක් පසුපසින් වන අතර 2021 මට්ටමට වඩා 4.8%ක් පසු පසින්. මේ අනුව, 2026දී හෝ 2027දී මෙම අංශ වල සැබෑ ප්‍රසාරණයක් දකින්නට හැකි විය හැකියි. 

සමස්ත චිත්‍රය:

රටේ ආර්ථිකයට වැඩිම දායකත්වයක් ලබා දෙන සේවා අර්ථීකය මේ වන විටද ආර්ථික අර්බුදයට පෙර පැවති ප්‍රමාණය ඉක්මවා ප්‍රසාරණය වී ඇති අතර තව දුරටත් ප්‍රසාරණය වෙමින් තිබෙනවා. එහෙත් කෘෂිකාර්මික හා කර්මාන්ත අංශ තවමත් ආර්ථික අර්බුදයට පෙර පැවති නිෂ්පාදන මට්ටම් වලට පැමිණ නැහැ. කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදිතය මෙන්ම ඉදි කිරීම් කර්මාන්තය හැර අනෙකුත් කර්මාන්ත අංශ වලටද 2026 වසර තුළ හෝ 2027 වසර තුළ ආර්ථික අර්බුදයට පෙර පැවති මට්ටම ඉක්මවා යා හැකියි. එහෙත් ඉදි කිරීම් අංශයටනම් නැවත පහසුවෙන් පෙර සිටි මට්ටමට පැමිණිය නොහැකියි. එම කර්මාන්තයට රජයේ උදවු නොමැතිව ස්වාධීනව දියුණු වීමට සිදු වෙනවා. 

සේවා අංශයට අඩු හානියක් සිදු වීමට හේතු වූයේ මුදල් ප්‍රතිපත්ති හා රාජ්‍යමූල්‍ය ප්‍රතිපත්ති වල උදවුවෙන් එම අංශය යම් සීමාවක් දක්වා උත්තේජනය කිරීමේ හැකියාවක් පැවතීමයි. එහෙත්, එය සීමාව ඉක්මවා යද්දී විදේශ අංශයේ තුලනය කෙරෙහි බලපෑමක් ඇති වෙනවා. ආර්ථික අර්බුදය හමුවේ ඉදි කිරීම් අංශය පමණක් නොව කෘෂි කාර්මික නිෂ්පාදිතය පවා බිඳ වැටෙන තත්ත්වයක් ඇති වීමට හේතු වූයේ විදේශ අංශයේ තුලනය පවත්වා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. ඒ නිසා, රජයට විදේශ අංශයේ තුලනය පවත්වා ගනිමින් ඉදි කිරීම් කර්මාන්තය උත්තේජනය වන මට්ටමක ආයෝජන කිරීමේ හැකියාවක් තවමත් නැහැ. එහෙත් ආර්ථිකයේ හැකිලීමක් සිදු නොවන සහ යම් වර්ධන වේගයක් පවත්වා ගත පරිදි, විදේශ අංශයේ බාහිර කම්පන හමුවේ වුවද, සාර්ව ආර්ථික තුලනය පවත්වා ගැනීමට බැරිකමක් නැහැ. 

මේ සඳහා කළ යුතු අනිවාර්ය සහ වැදගත්ම දෙය විණිමය අනුපාතය ඉල්ලුම හා සැපයුම අනුව සකස් වීමට ඉඩ හැරීමයි. විණිමය අනුපාතය ඉන්ධන ඇතුළු ආනයනික භාණ්ඩ වල මිල ගණන් කෙරෙහිද බලපානවා. ඒ අනුව, ආනයන වියදම් මත පදනම්ව මිල ගණන් හා සේවා ගාස්තු පිරිවැය හා ගැලපීමද අනිවාර්යයෙන්ම කරන්නට සිදු වෙනවා. එය උද්ධමනය කෙරෙහි බලපානවා. උද්ධමනය පාලනය කළ යුතු වුවත්, එය කළ යුත්තේ ඉල්ලුම පාලනය කිරීම මගින් මිස විණිමය අනුපාතය හෝ මිල පාලනය කිරීම මගින් නෙමෙයි. 

මාර්තු මාසයේ විදේශ අංශය කොයිබටද?

ගිය (2026) මාර්තු මාසයේදී ලංකාවට පැමිණ තිබෙන්නේ සංචාරකයින් 183,979 දෙනෙකු පමණයි. මෙය සංචාරක මණ්ඩලයේ අපේක්ෂිත සාමාන්‍ය ගණන වූ 248,660ට සාපේක්ෂව 26.0%ක අඩු වීමක්. පෙර (2025) වසරේ මාර්තු මාසයට සාපේක්ෂව 19.8%ක අඩු වීමක්.

පෙබරවාරි මාසය තුළ සංචාරකයින් 279,328 දෙනෙකු රටට පැමිණුනු අතර එම ප්‍රමාණය සංචාරක මණ්ඩලය විසින් අපේක්ෂා කළ සාමාන්‍ය ගණන වූ 270,255ට වගේම, උපරිම ඇස්තමේන්තුව වූ 278,255ටත් වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක්. මෙය පෙබරවාරි මාසය තුළ සැලකිය යුතු විදේශ විණිමය ප්‍රමාණයක් රටට ලැබීමට හේතු වුනා. මාර්තු මාසයේදී මේ තත්ත්වය ආපසු හැරී තිබෙනවා. 

සංචාරක පැමිණීම් අඩු වීමට හේතුව ඉරාන යුද්ධය බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැහැ. එහි බලපෑම තිබෙන්නේ සංචාරක කර්මාන්තයට පමණක් නෙමෙයි. සංචාරක කර්මාන්තයේ ආදායම් පහත වැටීමට අමතරව, ශ්‍රී ලංකාව විසින් ඉන්ධන ආනයනය සඳහා දැරිය යුතු පිරිවැයද සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගොස් තිබෙනවා.

ඉහත තත්වයන් විසින් රටේ විදේශ අංශය විශාල ලෙස ආතතියට ලක් කර ඇති බව පැහැදිලි කරුණක්. කෙසේ වුවද, ඩොලරයක මිල ඉහළ යාමට ඉඩ හැරීම මගින් මහ බැංකුව විසින් තත්ත්වය කළමනාකරණය කර ගැනීමට සමත් වී තිබෙනවා. 

ශ්‍රී ලංකා මහ බැංකුව විසින් අනුගමනය කරන පාලිත පාවෙන විණිමය ප්‍රතිපත්තිය අනුව, පසු ගිය මාසය තුළ මහ බැංකුව විසින් ඩොලරයක මිල ඕනෑවට වඩා ඉහළ යන දින වල වෙළඳපොළට ඩොලර් සපයමින් සහ අනෙකුත් දින වල ඩොලර් මිල දී ගනිමින් විණිමය අනුපාතයේ අහිතකර විචලනයන් සීමා කරන අතරම ශුද්ධ වශයෙන් යම් ඩොලර් ප්‍රමාණයක් එකතු කර ගැනීමටද සමත් වී තිබෙනවා. මෙවැනි අසීරු තත්ත්වයක් යටතේ වුවද, විදේශ සංචිත නොවිකුණා කීයක් හෝ එකතු කර ගැනීම අගය කළ යුතු දෙයක්.

විදේශ අංශය යහපත්ව පැවති වසරේ පළමු දෙමස තුළ මහ බැංකුව විසින් වෙළඳපොළෙන් ඩොලර් මිලියන 661.3ක මුදලක් ශුද්ධ වශයෙන් එකතු කර ගෙන තිබුණා. මාර්තු මාසයේ පැවති අහිතකර තත්ත්වයන් තුළද තවත් ඩොලර් මිලියන 48.8ක මුදලක් ශුද්ධ වශයෙන් එකතු කර ගැනීමට මහ බැංකුව සමත්ව තිබෙනවා. මේ අනුව පැහැදිලිවම පෙනෙන්නේ නිවැරදි සාර්ව ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති අනුගමනය කරන්නේනම් මෙවැනි දරුණු කම්පනයකට වුවද මුහුණ දීම අසීරු නොවන බවයි.

මාර්තු මාසය අවසාන වන විට පැවති දළ නිල විදේශ සංචිත ප්‍රමාණය තවමත් ප්‍රසිද්ධ කර නැහැ. මාසය තුළ ශුද්ධ වශයෙන් විදේශ විණිමය මිල දී ගෙන ඇතත්, මහ බැංකුවේ ණය ගෙවීම් වෙනුවෙන් ඊට වඩා වැඩි මුදලක් වැය කර ඇත්නම් විදේශ සංචිත යම් තරමකින් පහළ යා හැකියි. 

යුද වාතාවරණයේ වෙනසක් නොමැති බැවින් අප්‍රේල් මාසයේ තත්ත්වය මාර්තු මාසයේ තත්ත්වයට වඩා හොඳ වීමට හේතුවක් නැහැ. කෙසේ වුවද, අප්‍රේල් මාසය තුළ නොවේනම් මැයි මාසයේදී හෝ මූල්‍ය අරමුදලේ වාරික දෙකක්ම එක වර ලැබීමට නියමිතයි. එම ප්‍රමාණය ඩොලර් මිලියන 700කට ආසන්න මුදලක්.

මහ බැංකුවේ ශුද්ධ විදේශ සංචිත - පෙබරවාරි 2026

ඉරාන යුද්ධය ආරම්භ වීමෙන් පසුව විදේශ අංශයේ යම් ආතති තත්ත්වයක් පවතින බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැහැ. එම ආතතිය මුදා හැරෙන අයුරින්, මහ බැංකුව විසින් ඩොලරයක මිල ඉහළ යාමට ඉඩ සලසා තිබෙනවා. කෙසේ වුවද, යුද්ධය ආරම්භ වීමට පෙර, පසුගිය පෙබරවාරි මාසය තෙක්, විදේශ අංශය පැවතුණේ ශක්තිමත් තැනකයි. 

ජනවාරි හා පෙබරවාරි දෙමස තුළ මහ බැංකුව විසින් සැලකිය යුතු විදේශ විණිමය ප්‍රමාණයක් වෙළඳපොළෙන් මිල දී ගෙන තිබුණා. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පෙබරවාරි මාසය අවසානයේදී දළ නිල සංචිත ඩොලර් මිලියන 7,284 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබුණා. කෙසේ වුවද, මහ බැංකුව විසින් ආර්ථික අර්බුදයට ආසන්න කාලයේදී ලබාගත් විදේශ ණය නිසා ශුද්ධ විදේශ සංචිත තිබුණේ මීට වඩා සැලකිය යුතු තරමකින් අඩු මට්ටමකයි.

පසු ගිය වසර තුළද මහ බැංකුව විසින් ඩොලර් බිලියනය ඉක්මවන විදේශ ණය ප්‍රමාණයක් ආපසු ගෙවා ඇතත්, වසර අවසන් වන විට මහ බැංකුව විසින් තවත් සැලකිය යුතු විදේශ ණය ප්‍රමාණයක් ආපසු ගෙවිය යුතුව තිබුනා. මෙම ප්‍රමාණය ඩොලර් මිලියන 3,854ක්. (2022 ජූනි මාසය අවසන් වන විට මෙම ණය ප්‍රමාණය ඩොලර් මිලියන 6,364ක්ව පැවතුණා.)

පසුගිය වසර අවසන් වන විට චීනයට, ඉන්දියාවට සහ මූල්‍ය අරමුදලට මහ බැංකුව විසින් පහත සඳහන් මුදල් ආපසු ගෙවිය යුතුව තිබුණා.

චීනයට - ඩොලර් මිලියන 1,416ක් 

ඉන්දියාවට - ඩොලර් මිලියන 655ක් 

මූල්‍ය අරමුදලට - ඩොලර් මිලියන 1,783ක් 

ඉහත විදේශ ණය නිසා, මහ බැංකුවේ ශුද්ධ විදේශ සංචිත දළ විදේශ සංචිත වලට වඩා ඩොලර් මිලියන 3,854කින් අඩු වුවත්, දළ නිල සංචිත ඉහළ යද්දී ශුද්ධ විදේශ සංචිතද ඉහළ යනවා. පෙබරවාරි මාසය අවසන් වන විට ශුද්ධ විදේශ සංචිත ප්‍රමාණය රුපියල් බිලියන 979.5 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබෙනවා. ඉන් පසුව, පසුගිය මාර්තු මාසයේදී විදේශ අංශය හා සංචිත කෙරෙහි ඇති වූ බලපෑම දෙස විමසිල්ලෙන් බලා සිටිය යුතුයි.

ආයෝජන වියදම් අඩු වෙලාද?

පසුගිය දවස් වල ප්‍රශ්න හා ප්‍රතිචාර ගණනාවකටම මාතෘකාව වී තිබුණු ආයෝජන වියදම් පිළිබඳව සටහනක් දැමීම මෙතෙක් ප්‍රමාද වූයේ ඒ සඳහා අවශ්‍ය සියළුම දත්ත ප්‍රකාශයට පත් කෙරෙන තුරු බලා ඉන්න සිදු වූ නිසා. මේ වෙද්දී අවශ්‍ය සියලුම දත්ත ප්‍රසිද්ධ කර තිබෙනවා.

පසුගිය (2025) වසරේ ලංකාවේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය රුපියල් බිලියන 32,751ක්. රටේ කාගේ හෝ ආදායමක් සේ සැලකිය හැකි මේ මුදල් ප්‍රමාණය වැය කෙරී තිබෙන්න පහත ආකාරයෙනුයි.

රජයේ පරිභෝජන වියදම්ද ඇතුළුව පරිභෝජන වියදම = රුපියල් බිලියන 24,311යි

ආයෝජන වෙනුවෙන් වැය කර ඇති වියදම = රුපියල් බිලියන 9,709යි.

මේ අනුව, රටේ දදේනියෙන් 74.2%ක කොටසක් පරිභෝජන වියදම් වෙනුවෙන් වෙන් වෙද්දී, 29.6%ක කොටසක් ආයෝජන වෙනුවෙන් වෙන් වී තිබෙනවා (මේ කොටස් දෙකේ එකතුව 100% ඉක්මවන්නේ අපනයන වලට වඩා වැඩියෙන් ආනයනය කර පරිභෝජනය කර තිබෙන නිසා).

ඊට පෙර (2024) වසරේ ආයෝජන වියදම වූ රුපියල් බිලියන 7,929ට සාපේක්ෂව පසුගිය වසරේ ආයෝජන වෙනුවෙන් වැය කර තිබෙන මුදල 24.4%කින් වැඩියි. ඊට සාපේක්ෂව බලද්දී පරිභෝජන වියදම් ඉහළ ගොස් තිබෙන්නේ 6.0%කින් පමණයි. මෙය සෑහෙන්න හොඳ තත්ත්වයක්. 2024දී ආයෝජන වෙනුවෙන් වැය කර තිබුණේ එම වසරේ දදේනියෙන් 26.3%ක් පමණයි.

රටක ආර්ථිකය වර්ධනය කර ගැනීම සඳහා ආයෝජන අවශ්‍ය වෙනවා. නමුත් රටක ආයෝජන කියන්නේ ඇතැම් අය හිතාගෙන ඉන්නවා වගේ රජය විසින් කරන ප්‍රාග්ධන වියදම් පමණක් නෙමෙයි. ඇත්ත වශයෙන්ම රජය විසින් කරන ප්‍රාග්ධන වියදම් කියන්නේ ලංකාව ඇතුළු බොහොමයක් රටවල වසරක් තුළ සිදු කෙරෙන ආයෝජන වියදම් වලින් සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක්.

පසු ගිය (2025) වසර තුළ ශ්‍රී ලංකා රජය විසින් රුපියල් බිලියන 998ක ප්‍රාග්ධන වියදමක් වැය කර තිබුණා. තේරුමක් නැති සංසන්දනයක් වුනත්, රුපියල් ගණන අනුව, ඉතිහාසයේ වැඩිම රාජ්‍ය ප්‍රාග්ධන වියදම. මෙය තේරුමක් නැති සංසන්දනයක් වන්නේ ප්‍රාග්ධන වියදම් පෙර වසර වලට වඩා වැඩි මට්ටමක තිබීම බොහෝ වසර වල සිදු වන සාමාන්‍ය දෙයක් නිසා. 

කෙසේ වුවත්, රටේ මුළු ආයෝජන වියදම් එක්ක බලද්දී මෙම ප්‍රමාණය 10.3%ක කොටසක් පමණයි. මෙය පසුගිය අවුරුද්දේ පැවති විශේෂ තත්ත්වයක් නෙමෙයි. 2024 වසරේ වැය කළ ප්‍රාග්ධන වියදම වූ රුපියල් බිලියන 791 සැලකුවත්, එම වසරේ මුළු ආයෝජන ප්‍රමාණයෙන් 10.0%ක් පමණයි. ප්‍රාග්ධන වියදම් වලින් 90.0%ක්ම සිදු කර තිබෙන්නේ පෞද්ගලික අංශය විසින්. ඒ නිසාම, රටේ ආර්ථික වර්ධනය කෙරෙහි වැඩි බලපෑමක් කරන්නේ පෞද්ගලික අංශය විසින් සිදු කරන ආයෝජන මිසක් රාජ්‍ය අංශයේ ආයෝජන නෙමෙයි. 2024 සහ 2025 දෙවසර තුළ 5.0% බැගින් වන ආර්ථික වර්ධනයක් වාර්තා වීම අනුව වුනත්, එම දෙවසර තුළ ආයෝජන මදි කමක් තිබී නැති බව පේනවා.

අඩු වෙලා කියන රාජ්‍ය අංශයේ ප්‍රාග්ධන වියදම් සැලකුවත්, 2025 ප්‍රාග්ධන පිරිවැය පෙර වසරට වඩා 26.2%කින් වැඩියි. මෙය සැලකිය යුතු වැඩි වීමක්. එහෙමනම්, මේ ප්‍රාග්ධන වියදම් අඩු වෙලා කියන කතාවේ පදනම කුමක්ද? 

වසර මුල ඉදිරිපත් කළ අයවැය ඇස්තමේන්තු වල ප්‍රාග්ධන වියදම් ලෙස රුපියල් බිලියන 1,315ක් වෙන් කර තිබුණා. නමුත්, පසු ගිය වසර වලදී වගේම, ඇත්තටම වියදම් කරලා තියෙන ප්‍රමාණය මේ වෙන් කළ මුදලට වඩා අඩුයි. අඩුව රුපියල් බිලියන 317ක්. 

රජය විසින් ඔය රුපියල් බිලියන 317ත් වියදම් කළානම් ආර්ථිකය මාර විදිහට වර්ධනය වෙලා තියෙයිද? කිසිසේත්ම නැහැ. ඇත්ත වශයෙන්ම බොහෝ විට ඇහැට පෙනෙන කිසිම වෙනසක් වෙන්නේ නැහැ. 

මේ මුදල වියදම් කළානම් රජයට ඒ ප්‍රමාණයට තවත් ණය ගන්න සිදු වෙනවා. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අයවැය හිඟය දදේනියෙන් 2.3% සිට 3.2% දක්වා ඉහළ යනවා. ප්‍රාථමික අයවැය අතිරිත්තය දදේනියෙන් 5.4% සිට 4.5% දක්වා අඩු වෙනවා. ඒ වගේම, මේ විදිහට තවත් ණය ගැනීම සඳහා රජයට පෞද්ගලික අංශයත් එක්ක තරඟ කරන්න වෙනවා. එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස පෞද්ගලික අංශයේ ණය ගැනීම් අඩු වෙනවා. පෞද්ගලික අංශයේ ණය වලින් වැඩි කොටසක් ආයෝජන සඳහා ලබා ගන්නා ණය නිසා පෞද්ගලික අංශයේ ආයෝජන අඩු වෙනවා. 

පෞද්ගලික අංශයේ ණය වලින් 75%ක් පමණ ආයෝජන ණය සේ සැලකුවොත්, ශුද්ධ වශයෙන් බලද්දී ආයෝජන අඩු වෙන්නේ රුපියල් බිලියන 79ක් වැනි ප්‍රමාණයකින්. ඒ වගේ සුළු වෙනසකින් ආර්ථික වර්ධන වේගයේ ඇහැට පෙනෙන වෙනසක් වෙන්නේ නැහැ. රජය කරන්න හිටපු රුපියල් බිලියන 317ක පමණ ආයෝජනයෙන් රටේ ආර්ථිකයට ලැබෙන්න තිබුණු ප්‍රතිලාභ වලට වඩා එයින් 75%ක් පෞද්ගලික අංශය විසින් ආයෝජනය කිරීමේ ප්‍රතිලාභ වැඩි වෙන්න වුනත් පුළුවන්.

රජයකට ආයෝජන කරන්න වෙන්නේ එක්කෝ බදු ලෙස එකතු කර ගන්නා මුදල් වලින්. නැත්නම් ණය අරගෙන. ණය අරගෙන ආයෝජන කරද්දී පෞද්ගලික අංශයට ණය ගන්න තිබෙන හැකියාව සීමා වෙනවා. කලින් විස්තර කළේ  ඒ තත්ත්වය. අනෙක් ක්‍රමය වන බදු මුදල් වලින් ආයෝජන කිරීම ප්‍රතිඵලදායක වන්නේ අඩු ආදායම්ලාභීන් මත බදු ගසා ආයෝජනය කළොත් පමණයි. වැඩි ආදායම්ලාභීන් විසින් ඔවුන්ගේ අතිරික්ත අරමුදල් කොහොමටත් ආයෝජනය කරන නිසා රජය විසින් ඒ සල්ලි එකතු කරගෙන ආයෝජනය කරද්දී වෙන්නේ වඩා කාර්යයක්ෂම ආයෝජනයක් වෙනුවට අකාර්යක්ෂම ආයෝජනයක් ආදේශ වීම පමණයි. අඩු ආදායම්ලාභීන් මත බදු ගසා ආයෝජනය කළොත්නම්, ඔවුන්ගේ පරිභෝජනය සීමා වී ඒ සල්ලි ආයෝජනය වීමක් සිදු වෙනවා.

ඔය ක්‍රම දෙකටම අමතරව තිබෙන අනෙක් ක්‍රමය විදේශ ණය අරගෙන ආයෝජනය කරන එක. ඒ ක්‍රමයේදී, මුලදී වෙනත් හානියක් නැතිව ආර්ථිකය වර්ධනය වෙනවා. නමුත් ණය ආපසු ගෙවන්න සිදු වූ විට ඒ ආර්ථික වර්ධනය ආපසු හැරෙනවා. ඒ නිසා, එවැනි ආර්ථික වර්ධනයක් තිරසාර වර්ධනයක් නෙමෙයි. විදේශ ණය අරගෙන ආයෝජනය කළ වකවානු වල ආර්ථික වර්ධන වේගය තරමක් වැඩි වුනේත්, පසුව ඒ ණය ආපසු ගෙවන්න සිදු වෙද්දී ආර්ථිකය හැකිළෙන්න ගත්තේත් ඒ නිසා. 

පසු ගිය දශක හතරකට ආසන්න කාලය තුළ රජයේ ප්‍රාග්ධන වියදම් දදේනි අනුපාතයක් ලෙස ඉහළ මට්ටමක තිබුණු සෑම වසරකදීම අයවැය හිඟය තිබුණේ ඊට වඩා වැඩි මට්ටමකයි. එයින් අදහස් වන්නේ ප්‍රාග්ධන ආයෝජන නිසා රජය සතු වත්කම් වැඩි වෙනවාට වඩා වැඩියෙන් රාජ්‍ය ණය වැඩි වෙලා කියන එකයි. පසු ගිය අවුරුද්දේදී වසර 38කට පසුව මේ තත්ත්වයේ වෙනසක් සිදු වී තිබෙනවා. අයවැයේ ජංගම ගිණුමේ අතිරික්තයක් තිබෙනවා කියන එකෙන් අදහස් වෙන්නේ ණය වැඩි වීම ඉක්මවා වත්කම් වැඩි වී ඇති බවයි. 

අටවන වරටත් මහ බැංකුවේ උද්ධමන ඉලක්කය ගිලිහේ!

කොළඹ පාරිභෝගික මිල දර්ශකය අනුව, 2026 මාර්තු මාසයේ උද්ධමනය 2.2%ක් බව ජනලේඛන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ප්‍රකාශයට පත් කර තිබෙනවා. මේ අනුව, 2026 පළමු කාර්තුවේ සාමාන්‍ය උද්ධමන වේගය 2.0%ක් සේ සටහන් වෙනවා. 

ශ්‍රී ලංකා රජය සහ මහ බැංකුව අතර තිබෙන ගිවිසුම අනුව, මහ බැංකුව විසින් කොළඹ පාරිභෝගික මිල දර්ශකය මත පදනම් වූ උද්ධමනය 3%-7% සීමාව ඇතුළත රඳවා ගනිමින් 5%ක සාමාන්‍ය උද්ධමන වේගයක් ඉලක්ක කළ යුතුයි. මෙම උද්ධමන ඉලක්කය පරීක්ෂාවට ලක් කෙරෙන්නේ කාර්තුවකට (මාස තුනකට) වරක්. 

ජනාධිපති රනිල් වික්‍රමසිංහ සහ මහ බැංකු අධිපති අතර 2023 ඔක්තෝබර් 3 දින මේ හා අදාළ ගිවිසුම අත්සන් කිරීමෙන් පසුව මහ බැංකුවට ඉලක්කය තුළ රැඳී සිටින්නට හැකි වූයේ 2024 පළමු කාර්තුවේදී පමණයි. 2024 දෙවන කාර්තුවේ සිට 2026 පළමු කාර්තුව දක්වා එක දිගට කාර්තු අටක්ම මහ බැංකුවට රජය විසින් ලබා දුන් උද්ධමන ඉලක්කය ලඟා කර ගැනීමට හැකි වූයේ නැහැ. 

මෙහිදී සිදු වූයේ උද්ධමනය එකඟ වූ ඉලක්ක සීමාව ඉක්මවා යාම නොව ඉලක්කයට වඩා පහතින් පැවතීමයි. 2026 පළමු කාර්තුවේදීද උද්ධමන ඉලක්කය ගිලිහී ඇති බැවින් මහ බැංකුවට නැවත වරක් රජයට කරුණු දැක්වීමට සිදු වෙනවා.

මහ බැංකුවට දෙවසරක කාලයක් පුරා රජය විසින් ලබා දුන් උද්ධමන ඉලක්කය ලඟා කර ගැනීමට නොහැකි වීමට එක් ප්‍රධාන හේතුවක් වූයේ ඉන්ධන සහ විදුලි ගාස්තු ආදියේ මිල රජය විසින් පහත හෙළීමයි. අනෙක් ප්‍රධාන හේතුව වූයේ ඩොලරයක මිල පහත වැටීමයි.

මේ වන විට ඉන්ධන හා විදුලි ගාස්තු ඉහළ දැමීමක් සිදු වී ඇති බැවින් සහ ඩොලරයක මිලද ඉහළ යමින් ඇති බැවින්, උද්ධමනයේද වැඩි වීමක් සිදු වෙමින් තිබෙනවා. ඒ අනුව, 2026 දෙවන කාර්තුව තුළ මහ බැංකුවට සිය උද්ධමන ඉලක්කය සාක්ෂාත් කර ගැනීමට හැකි වේයැයි සිතිය හැකියි.

පසුගිය මාර්තු මාසය තුළ ඉන්ධන මිල ගණන් ඉහළ ගොස් ඇතත්, සහල්, පොල්, එළවලු වැනි ආහාර ද්‍රව්‍ය ගණනාවක මිල පහත වැටීම හේතුවෙන් උද්ධමනය කෙරෙහි සිදු විය හැකිව තිබුණු ඉන්ධන මිල ඉහළ යාමේ බලපෑමෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් නිශේධනය වී තිබෙනවා.

රාජ්‍යමූල්‍ය අංශයේ ප්‍රවණතා සහ අනාගතය

පසුගිය සටහනෙන් පැහැදිලි කළේ රාජ්‍ය අයවැයෙහි ප්‍රාථමික අතිරික්තය ඉහළ යද්දී රජයේ ණය බර ක්‍රමක්‍රමයෙන් අඩු වී යන ආකාරයයි. 

- ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය පසුගිය (2025) වසර තුළ පැවති දදේනියෙන් 5.4% මට්ටමේ දිගටම තියාගෙන ගියහොත්, 2040 වර්ෂය වන විට රජයේ ණය සම්පූර්ණයෙන්ම ගෙවී අවසන් වෙනවා. 

- එසේ නැතිව, දැනට සැලසුම් වල සඳහන්ව තිබෙන, දදේනියෙන් 2.4% මට්ටමේ දිගටම තියාගෙන ගියහොත්, 2055 වර්ෂය වන විට රජයේ ණය සම්පූර්ණයෙන්ම ගෙවී අවසන් වෙනවා.

- යම් හෙයකින්, ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 0.4% මට්ටම දක්වා අඩු වුවහොත්, ණය ගෙවී අවසන් වන්නේ 2126 වර්ෂයේදීයි!

රාජ්‍ය ණය ප්‍රමාණය වෙනස් වන ආකාරය කෙරෙහි ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය බලපාන ආකාරය මේ අනුව පැහැදිලියිනේ. මේ කෙරෙහි ආර්ථික වර්ධනය වැනි අනෙකුත් සාධක වල බලපෑමක් තිබුණත්, ප්‍රධාන වශයෙන්ම බලපාන්නේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයයි.

එහෙමනම්, දැන් ප්‍රශ්නය වන්නේ පසුගිය වර්ෂයේ වාර්තා වූ 5.4% අනුපාතය දිගටම පවත්වා ගත හැකි අනුපාතයක්ද කියන එකයි. විශේෂයෙන්ම මේ වන විට පවතින අභියෝගාත්මක සාර්ව ආර්ථික වාතාවරණය හමුවේ මේ වගේ ඉහළ මට්ටමක අතිරික්තයක් නඩත්තු කරන්න පුළුවන්ද? කෙටි පිළිතුර බැරිකමක් නැහැ කියන එකයි.

මෙහිදී අපට මේ 5.4% මට්ටම කරා ආ ගමන් මග දෙස ආපසු හැරී බලන්න වෙනවා. මෙම සංඛ්‍යාලේඛනය ඇතුළේ, පැහැදිලි ලෙසම, පසුගිය (2025) වර්ෂයේ මනා රාජ්‍යමූල්‍ය කළමනාකරණයේ බලපෑම තිබෙනවා. නමුත් එපමණකින්ම මෙවැනි මට්ටමකට යන්න බැහැ. එක් වර්ෂයක් තුළ ඔය වගේ වැඩක් කළ හැකිනම්, ණය ගෙවා අවසන් කරන්න දශක ගණනක් බලා ඉන්න අවශ්‍ය වන්නේ නැහැනේ. 

පසුගිය වර්ෂයේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 5.4% දක්වා වැඩි කර ගත හැකි වූයේ ඊට පෙර වසරේදී දදේනියෙන් 2.2%ක ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් පැවති නිසා. ඒ කියන්නේ 2024 වර්ෂයේ මනා රාජ්‍යමූල්‍ය කළමනාකරණයේ බලපෑම නිසා. ඒ වගේම, 2024 වර්ෂයේදී දදේනියෙන් 2.2% මට්ටමට යා හැකි වූයේ, 2021 වර්ෂයේදී දදේනියෙන් 5.7%ක හිඟයක්ව පැවති ප්‍රාථමික අයවැය ශේෂය 2023 වන විට දදේනියෙන් 0.6%ක අතිරික්තයක් බවට හරවාගෙන තිබුණු නිසා.

රජයේ ප්‍රාථමික අයවැය ශේෂය (දදේනි ප්‍රතිශත ලෙස)

2021: (-5.7%)

2022: (-3.7%)

2023: +0.6

2024: +2.2

2025: +5.4

අයවැයෙහි ජංගම ගිණුමේ වසර 38කට පසුව අතිරික්තයක් වාර්තා වූයේද, ඔය විදිහටම, වසර කිහිපයක් එක දිගටම මනා රාජ්‍යමූල්‍ය කළමනාකරණයක් පැවති නිසා. සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණයෙන් ප්‍රතිඵල ලබා ගැනීම සහාය දීවීමක් වගේ දෙයක් මිසක් මීටර සියය දුවනවා වගේ වැඩක් නෙමෙයි. කලින් දුවපු අය පරතරයක් තියාගෙන ඉදිරියෙන්ම සිට ඇත්නම්, වැඩි දක්ෂතාවයක් නැති ක්‍රීඩකයෙකුට වුවත් ඒ පරතරය තියාගෙන දුවන්න  පුළුවන්. ඒ වගේම දක්ෂ ක්‍රීඩකයෙකුට පරතරය තවත් වැඩි කරගන්න පුළුවන්. එහෙත් ක්‍රීඩකයෙකුට දුවන්න පටන් ගන්න වෙන්නේම අවසාන ස්ථානයේ සිටනම්, කොයි තරම් වේගයෙන් දිවුවත්, උපරිම වශයෙන් කරන්න පුළුවන් වෙන්නේ ඉදිරියෙන්ම ඉන්න තරඟකරු එක්ක තිබෙන පරතරය අඩු කර ගන්න එක පමණක් වෙන්න පුළුවන්. තරඟය දිනන එක පහසු නැහැ. 

පසුගිය වසර පහ දිහා හැරී බැලුවොත්, සෑම වසරකදීම, ප්‍රාථමික අයවැය ශේෂය හා අදාළව, පෙර වසරේ මට්ටම පවත්වා ගන්නවාට අමතරව තරමක් හෝ ඉදිරියට ගිහින් තිබෙනවා. 

2022දී: +2.0%කින් 

2023දී: +4.3%කින් 

2024දී: +1.8%කින් 

2025දී: +3.2%කින් 

ඔය රටාව අනුව බැලුවොත්, 2026දී ප්‍රාථමික අතිරික්තය තවත් වැඩි කර ගැනීමේ හැකියාවක් පෙනෙන්න තිබෙනවා. ඒ නිසා, පවතින අහිතකර බාහිර සාධක හමුවේ දුවන වේගය තවත් වැඩි කරගන්න අමාරු විය හැකි වුවත්, අඩු වශයෙන් වේගය එලෙසම පවත්වා ගනිමින් දැනට තිබෙන පරතරය පවත්වා ගන්න එක අමාරු නැහැ.

මීට පෙරද මේ විදිහටම ආරම්භයක් ගත් අවස්ථා තිබුණා. 2017 වර්ෂයේදී සුළු ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් හදාගෙන, 2018දී එය දදේනියෙන් 0.6% දක්වා වැඩි කරගනු ලැබුවා. නමුත් ඊට පස්සේ හුළඟක් හමලා ඔය අතිරික්තය වාෂ්ප වී හිඳී ගියා. ඔය විදිහට ප්‍රාථමික අතිරික්තය හින්ද හුළඟින් පසුව, අතිරික්තය හිඟයක් වී ටිකෙන් ටික හිඟය ඉහළ ගියා. වැඩේ කෙළවර වුනේ ශ්‍රී ලංකා රජය ණය පැහැර හරින තැනටම ගිහින්.

රජයේ ප්‍රාථමික අයවැය ශේෂය (දදේනි ප්‍රතිශත ලෙස)

2017: +0.0%

2018: +0.6%

2019: (-3.4)

2020: (-4.4)

2021: (-5.7)

ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසුව මේ තත්ත්වය ආපසු හැරවිය හැකි වූයේ ප්‍රතිපත්ති ක්‍රියාමාර්ග තුනක උදවුවෙන්.

- බදු කප්පාදුව ආපසු හැරවීම

- ආර්ථිකය නැවත ප්‍රසාරණය වෙද්දී බදු පදනම පුළුල් වීමට ඉඩ හැරීම මගින් බදු ආදායම් වැඩි කර ගැනීම 

- වියදම් ඉහළ යාම පාලනය කර ගැනීම

මේ තුනෙන් දෙවන හා තෙවන ක්‍රියාමාර්ග වල උදවුවෙන් ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය වැඩි අපහසුවක් නොමැතිව තව දුරටත් වැඩි කර ගැනීමේ හැකියාවක් තිබෙනවා. 

රාජ්‍ය ණය තවමත් ඉහළ යන්නේ ඇයි?

මීට පෙර සටහන් කිහිපයකින්ද කතා කළ රාජ්‍යමූල්‍ය කළමනාකරණය වෙත අපි නැවත යොමු වෙමු. පහත තිබෙන්නේ පසුගිය (2025) වසරේ ශ්‍රී ලංකා රජයේ අයවැය පිළිබඳ වඩාත්ම යාවත්කාලීන තොරතුරු.

රාජ්‍ය ආදායම් හා ප්‍රදාන - රුපියල් බිලියන 5,485.6 (දදේනියෙන් 16.7%ක්)

රාජ්‍ය වියදම් - රුපියල් බිලියන 6,230.4 (දදේනියෙන් 19.0%ක්)

අයවැය හිඟය - රුපියල් බිලියන 744.9 (දදේනියෙන් 2.3%ක්) 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය - රුපියල් බිලියන 1,755.8 (දදේනියෙන් 5.4%ක්)

මීට පෙරද සඳහන් කළ පරිදි, මේ සංඛ්‍යා වලින් පෙන්නුම් කරන්නේ 1956 වර්ෂයෙන් පසුව, ඒ කියන්නේ වසර 69කට පසු, වාර්තා වන හොඳම තත්ත්වය. එසේ කියන්නේ මූලික වශයෙන්ම දදේනි අනුපාත ලෙස අයවැය හිඟය දෙස සහ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දෙස බලමිනුයි.

පසු ගිය වසරේ වාර්තා වී තිබෙන ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය ඉතිහාසයේ ඉහළම අගය. ඒ වගේම, අයවැය හිඟය වසර 69කට පසුව වාර්තා වන අඩුම අගය. එසේ වුවත්, එම අගය තව දුරටත් හිඟයක්. ඒ කියන්නේ රාජ්‍ය ආදායම් කොපමණ වැඩි වී තිබුණත්, වියදම් ඊට වඩා වැඩියි. 

ආදායමට වඩා වියදම වැඩියි කියන්නේ, හේතු මොනවා වුනත්, ආදායමෙන් අවසාන වශයෙන් ඉතිරියක් නැහැ කියන එක. හිඟය පියවා ගැනීම සඳහා ණය ගන්න වෙනවා කියන එක. ඒ නිසා, රජයේ ණය ප්‍රමාණය තව දුරටත් ඉහළ යනවා කියන එක. මේ තත්ත්වය වෙනස් වෙන්නේ අයවැය අතිරික්තයක් වාර්තා වූ දවසක පමණයි. 

දැනට තිබෙන හිඟ අයවැය තත්ත්වය අතිරික්ත තත්ත්වයක් වෙන්නනම් ආදායම් වැඩි වීම, වියදම් අඩු වීම හෝ ඔය දෙකම සිදු විය යුතුයි. රටේ ආර්ථිකය වර්ධනය වෙද්දී සහ උද්ධමනය නිසා බදු අනුපාතික වැඩි කළේ නැතත් බදු ආදායම් වසරෙන් වසර ඉහළ යනවා. ඒ නිසා, ආදායම් වැඩි වීම කියන්නේ කිසිවක් අමුතුවෙන් නොකළත් සිදු වෙන දෙයක්. නමුත් වියදම් අඩු කර ගැනීම කියන්නේ ඊට සාපේක්ෂව ඉතාම අසීරු කාර්යයක්. 

සාමාන්‍යයෙන් උද්ධමනය නිසා වියදම් වසරෙන් වසර යම් තරමකින් හෝ ඉහළ යන එකයි වෙන්නේ. ඒ නිසා, අයවැය තුලනය කරා යන ඉලක්කගත ගමනකදී ප්‍රායෝගිකව කරන්න වෙන්නේ ආදායම් ඉහළ යද්දී වියදම් ඉහළ යාම පාලනය කර ගන්න එකයි. එසේ කිරීම මගින්, ආදායම් හා වියදම් අතර පරතරය ටිකෙන් ටික අඩු කරගන්න පුළුවන්. 

රජයේ වියදම් අතරින් ලොකුම වියදම් සංරචකය පොලී වියදම කියා කියන්න පුළුවන්. පසුගිය වසරේ පොලී වියදම රුපියල් බිලියන 2,500.7ක් හෙවත් දදේනියෙන් 7.6%ක්. අනෙකුත් සියලුම වියදම් දදේනියෙන් 11.4%ක් පමණයි. ඒ නිසා, වියදම් ඉහළ යාම පාලනය කර ගන්නනම්, අනිවාර්යයෙන්ම පොලී වියදම් ඉහළ යාම පාලනය කර ගැනීම ගැන හිතන්න වෙනවා. 

පොලී වියදම් හැදෙන්නේ සාධක දෙකක් මත පදනම්වයි. පළමු සාධකය ණය ප්‍රමාණය. දෙවන සාධකය පොලී අනුපාතිකය. 

රාජ්‍යමූල්‍ය කළමනාකරණය කොයි තරම් හොඳ වුනත්, අයවැය හිඟයක් පවතින තුරු අළුතෙන් ණය ගන්න වෙනවා. ඒ නිසා ණය ප්‍රමාණය වැඩි වෙනවා. ඒ නිසා, පොලී වියදම් අඩු විය හැකි එකම ක්‍රමය පොලී අනුපාතික අඩු වීමයි. 

රජයේ වත්මන් ණය කළඹ දිහා බැලුවොත්, එම ණය වලින් විශාල කොටසක් දිගුකාලීන ණය. ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කරද්දී ප්‍රධාන වශයෙන්ම කළේ ණය ආපසු ගෙවීම සඳහා වැඩි කාලයක් ලබා ගැනීමයි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් විදිහට ණය වලින් විශාල කොටසක් සඳහා අනාගතයේ ගෙවිය යුතු පොලී අනුපාතික දැනටමත් තීරණය වී අවසන්. මෙයින් ඉලක්ක කළේ අනාගතයේදී වැඩි පොලියට ණය ලබාගන්න සිදු වීමේ අවදානම ඉවත් කර ගන්න වුනත්, එසේ කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ණය පොලී අනුපාතික අඩු කර ගැනීමේ හැකියාවද සීමා වී තිබෙනවා. 

වෙනත් විදිහකට කිවුවොත්, කෙටිකාලීනව පොලී අනුපාතික වල සිදු වන වෙනස් වීම් රජයේ ණය පොලී වියදම කෙරෙහි බලපානවා තමයි. නමුත් ඒ විදිහේ බලපෑමක් තියෙන්නේ ණය කළඹෙන් සාපේක්ෂව කුඩා කොටසක් වෙනුවෙන් ගෙවිය යුතු පොලී අනුපාතික වලට පමණයි. දිගුකාලීන ණය වෙනුවෙන් ගෙවිය යුතු පොලී අනුපාතික කලින්ම තීරණය වෙලා ඉවරයි. ඔය තත්ත්වයත් එක්ක, පොලී අනුපාතික අඩු කර ගැනීම මගින් තව දුරටත් වියදම් අඩු කර ගැනීම ප්‍රායෝගිකව පහසු වැඩක් නෙමෙයි. 

පොලී අනුපාතික අඩු වුනේ නැතත්, ණය ප්‍රමාණය අඩු වෙද්දී පොලී වියදම් අඩු වෙනවා. නමුත් ණය ප්‍රමාණය අඩු වෙන්නනම් අයවැය අතිරික්තයක් පවත්වා ගන්න වෙනවා. දැනට අයවැය අතිරික්තයක් නැහැ.

අයවැය අතිරික්තයක් නැතත්, දැනට සැලකිය යුතු ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් තිබෙනවා. ප්‍රමාණවත් ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් එක දිගට පවත්වා ගැනීම මගින් යම් කාලයකට පසුව අයවැය හිඟය අයවැය අතිරික්තයක් බවට හරවා ගන්න පුළුවන්. ඉන් පසුව, ක්‍රමයෙන් ණය අඩු වෙන්න පටන් ගන්නවා. මේ සඳහා ගත වන කාලය ප්‍රධාන වශයෙන්ම තීරණය වෙන්නේ පවත්වා ගන්නා ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය මතයි.

පසුගිය (2025) වසර ආරම්භයේදී මධ්‍යම රජයේ ණය ප්‍රමාණය රුපියල් බිලියන 28,738.7ක්. එම ණය ප්‍රමාණයේ අනුපාතයක් ලෙස බලද්දී වසර තුළ ගෙවා තිබෙන පොලී මුදල එයින් 8.7%ක්. ඒ කියන්නේ වසර ආරම්භයේදී තිබුණු ණය ප්‍රමාණය මත, සාමාන්‍ය අගයක් ලෙස, 8.7%ක පොලියක් ගෙවා තිබෙනවා. වසර අවසන් වෙද්දී රජයේ ණය ප්‍රමාණය රුපියල් බිලියන 29,994.7 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබෙනවා. ඔය ණය ප්‍රමාණය වෙනුවෙන් 2026 වසර ඇතුළත පොලී වැය ලෙස 8.7%ක වියදමක් දරන්න සිදු වෙනවා කියා සැලකුවොත්, ණය වැඩි වී තිබෙන අනුපාතයෙන්ම පොලී වියදමද ඉහළ යනවා. ඒ නිසා, අනෙකුත් වියදම් මොන විදිහකින් හෝ ස්ථාවරව තියා ගත්තත්, රජයේ සමස්ත වියදම ඉහළ යනවා.

කෙසේ වුවත්, ඔය විදිහට පොලී වියදම ඉහළ යද්දී, රටේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයද ඉහළ යනවා. රටේ දදේනිය ඉහළ යද්දී, බදු අනුපාතික අඩු කළේ නැත්නම්, රජයේ බදු ආදායම් අවම වශයෙන් අනුපාතිකව ඉහළ යනවා. බදු අය කරන අවම සීමාවන් වෙනස් නොකළොත් බදු ආදායම් වඩා වැඩියෙන් ඉහළ යනවා. ඒ නිසා, රාජ්‍ය වියදම් වැඩි වෙද්දී වුනත්, එසේ වැඩි වන වේගය සීමා කර ගැනීම මගින්, දදේනි අනුපාතයක් විදිහට ප්‍රාථමික අතිරික්තය වැඩි කරගන්න හෝ පවත්වා ගන්න පුළුවන්. 

දදේනි අනුපාතයක් විදිහට ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දැනට තිබෙන 5.4% මට්ටමේ දිගටම පවත්වා ගන්නවා කියලා අපි උපකල්පනය කරමු. අනුපාතය වෙනස් වෙන්නේ නැහැ කියන එකෙන් අදහස් වන්නේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයේ රුපියල් අගය රටේ දදේනිය වර්ධනය වන වේගයෙන් වසරින් වසර ඉහළ යනවා කියන එකයි. ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයේ රුපියල් අගය මේ විදිහට ඉහළ යද්දී, පොලී වියදම් වැඩි වන වේගය ඊට වඩා අඩු මට්ටමක පවත්වා ගන්න පුළුවන්නම්, වසරින් වසර අයවැය හිඟය ටිකෙන් ටික අඩු වෙලා යම් වසර ගණනකට පසුව අයවැය තුලනය වෙනවා. ඉන් පසුව, ණය ප්‍රමාණයද අඩු වෙන්න පටන් ගන්නවා. 

රටේ දදේනිය උද්ධමනය සහ ආර්ථික වර්ධනය කියන කාරණා දෙක මත තීරණය වෙනවා. ඒ නිසා, අවසාන වශයෙන් බලද්දී රටේ දිගුකාලීන රාජ්‍යමූල්‍ය තත්ත්වය කෙරෙහි බලපාන ප්‍රධාන කරුණු වන්නේ උද්ධමනය,  ආර්ථික වර්ධනය, සාමාන්‍ය පොලී අනුපාතිකය සහ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය කියන කරුණු හතරයි. මේ කරුණු හතර අතරින් ආර්ථික වර්ධනය කෙරෙහි රජයට ලොකු සෘජු බලපෑමක් කරන්න බැහැ. උද්ධමනය ස්ථාවරව තබා ගැනීම මහ බැංකුව විසින් කරන දෙයක්. පොලී අනුපාතික ප්‍රධාන වශයෙන්ම තීරණය වෙන්නේ උද්ධමනය මත නිසා, පොලී අනුපාතික කෙරෙහි උද්ධමනයෙන් ස්වායත්තව රජයට තිබෙන්නේ සීමිත පාලනයක් පමණයි. රජයට පහසුවෙන්ම පාලනය කළ හැකි විචල්‍යය වන්නේ රජයේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයයි.

පහත උපකල්පන යටතේ ඉදිරි කාලයේ ලංකාවේ රාජ්‍යමූල්‍ය අංශයේ හැසිරීම මොන වගේ විය හැකිද කියා අපි දැන් විමසා බලමු. උපකල්පන මේවායි.

1. උද්ධමනය - දිගුකාලීනව සාමාන්‍ය අගයක් ලෙස 5% මට්ටේම් පවතිනු ඇත. මෙය මහ බැංකුවේ ප්‍රකාශිත ඉලක්ක මට්ටමයි.

2. ආර්ථික වර්ධනය- දිගුකාලීනව සාමාන්‍ය අගයක් ලෙස 5% මට්ටේම් පවතිනු ඇත. මෙය 2024 හා 2025 වසර වල වාර්තා වූ ආර්ථික වර්ධන මට්ටමයි.

3. පොලී අනුපාතිකය - දිගටම සාමාන්‍ය අගයක් ලෙස 8.7% මට්ටේම් පවතිනු ඇත. මෙය පසුගිය වසරේ රජයේ පොලී වියදම සහ වසර මුල පැවති ණය ප්‍රමාණය අතර අනුපාතයයි.

4. රජයේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය - දදේනියෙන් 5.4% මට්ටමේ දිගටම පවතිනු ඇත. මෙය පසුගිය 2025 වසරේදී ලඟා කර ගත හැකි වූ මට්ටමයි.

ඉහත උපකල්පන යටතේ, 2029 වසර දක්වා රාජ්‍ය ණය තව දුරටත් වැඩි වන නමුත්, 2030 වර්ෂයේදී සමස්ත අයවැය අතිරික්තයක් හදා ගන්න පුළුවන්. ඒ කියන්නේ ඉන් පසුව, ණය තවත් වැඩි නොවී අඩු වෙන්න පටන් ගන්නවා. ඔය තත්ත්වය ඔය විදිහටම දිගටම තිබුණොත්, 2040 වර්ෂය වන විට රජයේ සියලුම ණය ගෙවී අවසන් වෙනවා.

ඉහත පළමු උපකල්පන තුන නොවෙනස්ව තිබියදී, රජයේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 2.4% මට්ටමේ පැවතුණොත් ඉහත ප්‍රක්ෂේපණය වෙනස් වෙන්නේ කොහොමද? දදේනියෙන් 2.4% කියන්නේ දැනට රජයේ දිගුකාලීන සැලසුම් වල තිබෙන ඉලක්කයයි.

එසේ වුවහොත්, අයවැය තුලනය වනු ඇත්තේ 2044 වසරේදී වන අතර, ණය ගෙවී අවසන් වනු ඇත්තේ 2055 වසරේදීයි.

යම් හෙයකින් රටේ ආර්ථික වර්ධන වේගය සාමාන්‍ය අගයක් ලෙස 5% නොවී 4.5% වුනොත්? 

එසේ වුවද, 2030 වර්ෂයේදී සමස්ත අයවැය අතිරික්තයක් හදා ගන්න පුළුවන්. ඒ වගේම, 2040 වර්ෂය වන විට රජයේ සියලුම ණය ගෙවී අවසන් වෙනවා. ඒ කියන්නේ, යම් හෙයකින් ආර්ථික වර්ධන වේගය 5% නොවී 4.5% වුනත්, ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 5.4% මට්ටමේ දිගටම පවත්වා ගත හැකිනම්, රාජ්‍යමූල්‍ය තත්ත්වයේ ලොකු වෙනසක් වෙන්නේ නැහැ. ආර්ථික වර්ධන වේගය දිගුකාලීනව 4.5% මට්ටමටත් වඩා අඩු වෙන්න හේතුවක් නැහැ. 

අනෙක් අතට, ආර්ථික වර්ධන වේගය මොන විදිහකින් හෝ 6% දක්වා ඉහළ දමා ගත්තත්, අතිරික්තයක් හදා ගන්න පුළුවන් වෙන්නේ 2030දීම තමයි. රජයේ ණය ගෙවී අවසන් වෙන්නේ 2039දී. කාලය අඩුවෙන්නේ අවුරුද්දකින් පමණයි. 

උද්ධමන ඉලක්කය 5% සිට 4% දක්වා අඩු කළොත්, පොලී අනුපාතික අඩු වුනේ නැත්නම්, මේ කාලය 2041 දක්වා වසරකින් ප්‍රමාද වෙන එකයි වෙන්නේ. නමුත් උද්ධමනය ඉලක්කය අඩු කළොත්, පොලී අනුපාතිකද අඩු වී මේ බලපෑම නිශේධනය වෙනවා. ඒ වගේම, සාමාන්‍ය උද්ධමනය ඉහළ ගියොත්, පොලී අනුපාතික ඉහළ ගිහින් එහි බලපෑම නිශේධනය වෙනවා. අවසාන වශයෙන් රාජ්‍යමූල්‍ය අංශයෙහි අනාගතය කෙරෙහි ලොකුවට බලපාන්නේ ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය පමණයි.

පසුගිය අවුරුද්දේදී දදේනියෙන් 5.4%ක ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් වාර්තා වී ඇතත්, එවැනි ඉහළ මට්ටමක් දිගටම පවත්වා ගන්නා බවක් කිසිවෙකු කියා නැහැ. එකම දේ මේ ඉලක්කය ලඟා කර ගත හැකි ඉලක්කයක් බව මේ වෙද්දී තහවුරු වී තිබීම පමණයි. 

මේ අවුරුද්ද ලංකාවේ සාර්ව ආර්ථික කළමනාකරණය හා අදාළව අභියෝගාත්මක අවුරුද්දක්. ඒ නිසා, මේ අවුරුද්දේත් දදේනියෙන් 5.4%ක ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තයක් වාර්තා වීම පිළිබඳව කිසිම සහතිකයක් නැහැ. දැනට ඉලක්ක කර තිබෙන දිගුකාලීන සාමාන්‍ය අගය දදේනියෙන් 2.4%ක් පමණයි. ණය තිරසාරත්වය සඳහා අවශ්‍ය අවම අගය සේ හඳුනාගෙන තියෙන්නේ දදේනියෙන් 2.3%. මෙම අගය වෙනස් වෙද්දී රජයේ ණය ගෙවී අවසන් වීම සඳහා ගත වන කාලය වෙනස් වෙන්නේ මේ විදිහටයි.

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 2.3%ක්නම් - 2056දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 2.4%ක්නම් - 2055දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 2.5%ක්නම් - 2054දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 3.0%ක්නම් - 2050දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 3.5%ක්නම් - 2047දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 4.0%ක්නම් - 2044දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 4.5%ක්නම් - 2042දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 5.0%ක්නම් - 2041දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 5.4%ක්නම් - 2040දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 5.5%ක්නම් - 2039දී 

ප්‍රාථමික අයවැය අතිරික්තය දදේනියෙන් 6.0%ක්නම් - 2038දී 

රජයක් ණය ගෙවා අවසන් කළ යුතුද? ලෝකයේ අනෙක් රටවල් වල ඒ වගේ දෙයක් වෙනවද?

රජය ණය ගෙවා අවසන් කරනවා කියන එකෙන් ප්‍රායෝගිකව අදහස් වෙන්නේ ශුද්ධ වශයෙන් ණය ගෙවා අවසන් කරනවා කියන එකයි. රජයේ ණය වලට වඩා රජය සතු ද්‍රවශීල මූල්‍ය වත්කම් වැඩිනම්, එය රජය විසින් ණය ගෙවා අවසන් කිරීමක් සේ සලකන්න පුළුවන්. සාමාන්‍යයෙන් රජයක් සතු  සතු ද්‍රවශීල මූල්‍ය වත්කම් විවිධ කාර්යයන් සඳහා පිහිටුවන අරමුදල් වල තබා ගන්නවා. දැනට ශ්‍රී ලංකා රජය සතුව මෙවැනි අරමුදල් නැති තරම්.

මෙවැනි අරමුදල් සඳහා උදාහරණයක් ලෙස, ඉන්ධන මිල ස්ථායීකරණ අරමුදලක් පෙන්වා දෙන්න පුළුවන්. මෙහි අරමුණ වන්නේ ඉන්ධන මිල ඉහළ ගිය අවස්ථාවක සහනාධාර ලබා දීමයි. සහනාධාර දෙන්නේ කලින්ම ඒ සඳහා වෙන් කර තිබෙන අරමුදල් යොදවමින් නිසා මෙවැන්නක් රජයට අමතර වැය බරක් වෙන්නේ නැහැ. අධ්‍යාපනය, සෞඛ්‍යය, මාර්ග සංවර්ධනය, සමාජ සංරක්ෂණය වැනි විවිධ කටයුතු වෙනුවෙන් මෙවැනි අරමුදල් පිහිටුවන්න පුළුවන්.

රජය සතු මෙවැනි අරමුදල් වල මුදල් ඇති විට, එම මුදල් සුරක්ෂිත ලෙස ආයෝජනය කිරීමටද සිදු වෙනවා. ඒ වෙනුවෙන්, රජයට භාණ්ඩාගාර බිල්පත් හා බැඳුම්කර නිකුත් කළ හැකියි. එසේ භාණ්ඩාගාර බිල්පත් හා බැඳුම්කර නිකුත් කිරීම රජය විසින් ණය ගැනීමක් වුවත්, එහිදී රජයට ණය දෙන්නේ නැවත වරක් රජය විසින්ම බැවින්, ශුද්ධ වශයෙන් රජය ණය නැහැ. රජය ණය ගෙවා අවසන් කිරීමක් කියන්නේ එවැනි තත්ත්වයක්.

පෝලිමක පැයක්!

කාලයකට පසුව අද පැය බාගයක පමණ කාලයක් පෝලිමක හිටියා. අඩු වශයෙන් සැතපුම් බාගයක්වත් දිග පෝලිමක්. සාමාන්‍ය තත්ත්වයක් නොවුනත්, ඇමරිකාවේ ඔය වගේ පෝලිම් හැදෙන අවස්ථා ඉඳහිට තිබෙනවා. 

වෙළඳපොළක ඉල්ලුම සහ සැපයුම තුලනය වෙනවානම්, පෝලිම් හැදෙන්නේ නැහැ. නිදහස් වෙළඳපොළක ඉල්ලුම සහ සැපයුම තුලනය වෙන්නේ මිල යාන්ත්‍රනය හරහායි.

පවතින කවර හෝ මිල යටතේ, සැපයුමට වඩා ඉල්ලුම වැඩිනම්, භාණ්ඩයක් අත්පත් කර ගැනීම සඳහා පෝලිම් හැදෙනවා. මේ විදිහට පෝලිම් හැදෙද්දී සැපයුම්කරුවන් විසින් අවස්ථාවෙන් ප්‍රයෝජනය ගෙන මිල වැඩි කරනවා. මිල වැඩි වෙද්දී ඉල්ලුම අඩු වෙනවා. ඒ වගේම, තවත් සැපයුම්කරුවන් ඉදිරිපත් වෙනවා. ඒ මගින්, ඉල්ලුම අඩු වී සැපයුම ඉහළ යනවා. ඉල්ලුම හා සැපයුම තුලනය වෙනවා. පෝලිම නැති වෙනවා.

යම් හෙයකින් පවතින මිල ඉල්ලුම හා සැපයුම තුලනය වන මිලට වඩා අඩු නම්, ඒ මිල යටතේ සැපයුමට වඩා ඉල්ලුම වැඩි නිසා, පෝලිමක් ඇති වෙනවා. උදාහරණයක් විදිහට, වෙසක් දන්සැල් වලදී මෙන්, යමක් මුදල් අය නොකර දෙන බොහෝ අවස්ථා වලදී පෝලිම් ඇති වෙනවා. ඒ කියන්නේ සාමාන්‍යයෙන් පෝලිම් දකින්න ඇත්නම්, එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ සැපයුමට වඩා ඉල්ලුම වැඩියි කියන එක.

නමුත් අද පෝලිමක ඉන්න සිදු වූ හේතුව මීට වඩා තරමක් වෙනස්. මේ පෝලිම හැදෙන්න හේතු වී තිබුනේ ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩි වීමයි. 

ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩිනම් පෝලිමක් හැදුනේ කොහොමද? 

මේ පෝලිම ගන්න හැදුනු පෝලිමක් නෙමෙයි. දෙන්න හැදුනු පෝලිමක්. වෙනත් විදිහකින් කිවුවොත් භාණ්ඩ අත්පත් කර ගැනීම සඳහා හැදුනු පෝලිමක් නෙමෙයි. භාණ්ඩ බැහැර කිරීම සඳහා හැදුණු පෝලිමක්. 

ගොඩක් වෙලාවට අපිට ප්‍රශ්නයක් වෙන්නේ අපිට අවශ්‍ය භාණ්ඩ අත්පත් කර ගැනීම. ප්‍රමාණවත් තරම් මුදල් නැත්නම්, අප‍ට අප‍ට අවශ්‍ය සියලුම භාණ්ඩ අත්පත් කර ගැනීමේ අවස්ථාව නැති වෙනවා. නමුත් ඇමරිකාව වගේ රටක තමන්ට අවශ්‍ය භාණ්ඩ අත්පත් කර ගැනීම වගේම, අනවශ්‍ය භාණ්ඩ බැහැර කිරීමත් විශාල ප්‍රශ්නයක්.

මාසයකට දෙකකට කලින් අපේ රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයේ ස්පිනර් එක හරියට වැඩ කරන්නේ නැතිව ගියා. ඒ වෙද්දී මේ යන්ත්‍රය අවුරුදු හත අටක් පාවිච්චි කරලයි තිබුණේ. සාමාන්‍යයෙන් රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක් අවුරුදු දහයක් දොළහක් පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්.

ප්‍රශ්නයට හේතුව එහි ශොක් ඇබ්සෝබර් වල ප්‍රශ්නයක් වෙන්න පුළුවන්. එහෙම නැත්නම්, ස්පිනර් එක යන්ත්‍රයට සම්බන්ධ වන සැකිල්ලේ (ස්පයිඩර් ආම් එකේ) ප්‍රශ්නයක් වෙන්නත් පුළුවන්. ඇත්ත ප්‍රශ්නය කුමක්ද කියන එක අනුව, ඩොලර් පණහක පමණ සිට ඩොලර් දෙසිය පණහක පමණ දක්වා මුදලක් අමතර කොටස් සඳහා වැය කරන්න වෙනවා. 

මේ වගේ වැඩකට කාර්මිකයෙකු ගෙන්වා ගත්තොත්, තවත් සැලකිය යුතු මුදලක් ගෙවන්න සිදු වෙනවා. එහෙම කාර්මිකයෙකු ගෙනත් අලුත්වැඩියා කරගත්තත්, ඔය වගේ යාන්ත්‍රික උපකරණයක් නැවත ලෙඩ දෙන්න පුළුවන්. මෙය තනියම ගොඩ දාගන්න බැරි තරම් අමාරු වැඩක් නොවුනත්, ඒ වගේ වැඩක් වෙනුවෙන් ඒ වෙලාවේ කාලය යෙදවීමේ ආවස්ථික පිරිවැය වඩා වැඩියි. ඒ වගේම, රෙදි සෝදා වේලා ගැනීම සති ගණනක් කල් දමන්න හෝ නොකර ඉන්න බැහැ. අලුත් යන්ත්‍රයක් මිල දී ගත්තොත්, බොහෝ විට, අවුලක් නැතිව තව අවුරුදු දහයක් පමණ පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්. 

කලින් තිබුණු රෙදි සෝදන යන්ත්‍රය සහ රෙදි වේලන යන්ත්‍රය කොරියන් සන්නාමයක්. රෙදි සෝදන යන්ත්‍රය කැඩුනේ අවුරුදු අටක් හෝ නවයක් පාවිච්චි කළාට පසුව නිසාත්, රෙදි වේලන යන්ත්‍රය තවත් අවුරුදු කීපයක් පාවිච්චි කරන්න පුළුවන්කම තිබෙන නිසාත්, ඒ සන්නාමයේම අලුත් යන්ත්‍රයක් මිල දී ගන්න එක ගැන මුලින්ම හිතා බැලුවා. 

හරියටම ඔය දවස් වල තමයි ජනාධිපති ට්‍රම්ප් තීරුබදු ක්‍රීඩාව කරමින් සිටියේ. ඇමරිකාවේ රෙදි සෝදන යන්ත්‍ර සහ රෙදි වේලන යන්ත්‍ර වෙළඳපොළට තීරු බදු ප්‍රතිපත්තියේ විශාල බලපෑමක් තිබෙනවා. පිරිවැයේ විශාල වෙනසක් නැති තත්ත්වයක් යටතේ, කොරියන් සන්නාමය ඇමරිකන් සන්නාම එක්ක අමාරුවෙන් තරඟකරමින් සිටියේ සම තරඟයක් තිබුණු නිසා. තීරු බදු දමපු ගමන්, කොරියන් සන්නාමයට තරඟ කරන්න අමාරු වෙනවා. රෙදි සෝදන යන්ත්‍ර සහ රෙදි වේලන යන්ත්‍ර ඇමරිකානු වෙළඳපොළේ විකුණන්නනම්, තීරු බද්දෙන් සැලකිය යුතු කොටසක් පාරිභෝගිකයාට සම්ප්‍රේෂණය නොකර සමාගම විසින් දරාගන්න වෙනවා.

හැබැයි මිල කියන්නේ පාරිභෝගික තීරණ වලට බලපාන එකම සාධකය නෙමෙයිනේ. මිල සහ ගුණාත්මක භාවය සමාන තත්ත්වයක් යටතේදී, පාරිභෝගිකයින් විසින් "දේශීය නිෂ්පාදන" ලේබලය වෙනුවෙන් වැඩි බරක් තියන්න පුළුවන්. "ඇමරිකන් ෆස්ට්" වගේ ස්ලෝගන් එකක් රටේ දේශපාලන රැල්ලක් හදා තිබෙන පසුබිමක ඔය බලපෑම වඩා වැඩියි. ඔය වෙලාවේ තිබුණෙත් ඔය වගේ තත්ත්වයක්. ඒ නිසා, කොරියන් සන්නාමය විකුණාගන්න පුළුවන් වෙන්නේ පාරිභෝගිකයාට සැලකිය යුතු මිල වාසියක් දුන්නොත් පමණයි. 

ඇත්තටම කොරියන් සමාගම විසින් කරලා තිබුණේ ඔය වැඩේ. එම සමාගම විසින් තෝරාගත් පාරිභෝගික කණ්ඩායම් වලට විශාල වට්ටමක් ලබා දී තිබුණා. උදාහරණයක් විදිහට හමුදා පවුල් වල සාමාජිකයින්ව. 

දැන් මේ වගේ වට්ටමක් ලබා දීමේදී හමුදා පවුල් වල සාමාජිකයින් වැනි කණ්ඩායම් ඉලක්ක කර තිබෙන්නේ ඇයි? සාමාන්‍ය කරුණක් විදිහට, හමුදා සාමාජිකයින්ගේ "දේශප්‍රේමය" වැඩියි. ඒ නිසා, විශාල මිල වෙනසක් නැත්නම්, හමුදා පවුලක කෙනෙක් ඇමරිකන් නිෂ්පාදනය වෙනුවට කොරියන් නිෂ්පාදනය මිල දී ගන්නේ නැහැ. නමුත් ඇමරිකාවේ ඉන්න කොරියන් සංක්‍රමණිකයෙක් වගේ කෙනෙක් සැලකුවොත් තත්ත්වය වෙනස්. එවැනි පාරිභෝගිකයෙක් විසින්, දෙකේම මිල සමානනම්, බොහෝ විට මිල දී ගන්නේ කොරියන් සන්නාමය. ඒ නිසා සමාගමේ පැත්තෙන් බලද්දී, පොදුවේ මිල අඩු කිරීමක් කරන එකේ තේරුමක් නැහැ. ඉලක්කගත වට්ටමක් දෙන එක වඩා වාසිදායකයි. 

ඔය විදිහට වට්ටම් ලබා ගත හැකි කණ්ඩායම් බලද්දී, ඒ එක් කණ්ඩායමකට මාවද අයත් වන බව පෙනුනා. ඒ අනුව, අලුත් රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක් මිල දී ගැනීම සඳහා වැය වන්නේ කලින් හිතාගෙන හිටපු සාමාන්‍ය මිලට වඩා සැලකිය යුතු අඩු මිලක්. කැඩුණු යන්ත්‍රය ගලවලා බැලුවානම් ප්‍රශ්නය හරියටම හඳුනා ගන්න තිබුනා. එසේ හඳුනාගැනීමෙන් පසුව, ප්‍රශ්නය ශොක් ඇබ්සෝබර් වල ප්‍රශ්නයක්නම්, ඩොලර් සීයකින් පමණ වැඩේ ගොඩ දාගෙන තවත් අවුරුදු තුන හතරක් ඇදගන්න තිබුණා. නමුත් මේ වෙනුවෙන් වෙලාව වැය කළාට පස්සේ ලෙඩේ තියෙන්නේ සැකිල්ලේනම්, එය මාරු කරන එකට වඩා අලුත් යන්ත්‍රයක් ගන්න එක වාසියි. වට්ටම් සමඟ අලුත් යන්ත්‍රයක මිල එක්ක බලද්දී, ගලවන්න කාලය යොදවන්නේ නැතිව, තීරණය කලින්ම ගන්න එක වාසියි. ඒ නිසා, අලුත් යන්ත්‍රයක් ඇනවුම් කළා.

මේ හා අදාළව ගන්න තිබුණු තීරණය මේ වගේ එකක්.

යන්ත්‍රය පරීක්ෂා කිරීමෙන් පසු ඇති විය හැකි තත්ත්වය: ඩොලර් පණහක වියදමක් හෝ ඩොලර් දෙසිය පණහක වියදමක් සමඟ ශ්‍රමය. ශ්‍රමයේ වියදම, ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව, තවත් ඩොලර් සීයක් හෝ එකසිය පණහක් පමණ. මේ වෙලාවේ මගේ කාලයේ ආවස්ථික පිරිවැය වඩා වැඩි නිසා, මේ වැඩේට වෙනත් අයෙකු යොදවා ගැනීම වාසිදායකයි. ඒ අනුව, පරීක්ෂා කිරීමෙන් පසු, මුළු වියදම ඩොලර් එකසිය පණහක් තරම් අඩු හෝ ඩොලර් හාරසීයක් තරම් වැඩි වෙන්න පුළුවන්. 

අලුත් රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක් ඩොලර් හයසීයකට පමණ මිල දී ගන්න පුළුවන්. අලුත්වැඩියා කිරීමෙන් පසුවද, පරණ යන්ත්‍රය අලුත් යන්ත්‍රයකට සමාන නොවන නිසා, එහි වටිනාකම වැඩිම වුනොත් ඩොලර් දෙසිය පණහක් පමණ. ඒ නිසා, ප්‍රශ්නය හඳුනා ගැනීමෙන් වැඩක් වෙන්නේ සැකිල්ලට හානි වී නැත්නම් පමණයි. එසේ වුවද, ලැබිය හැකි වාසිය ඩොලර් සීයක පමණ වාසියක්. ඒ නිසා, පරීක්ෂා නොකරම තීරණය ගන්න එක වාසියි. එමගින් පරීක්ෂා කිරීම සඳහා යන කාලය හෝ මුදල ඉතිරි වෙනවා. 

මේ පරීක්ෂාව සඳහා වෙනත් අයෙකු කැඳවුවහොත්, ඒ වෙනුවෙන් ඩොලර් පණහක් පමණ ගෙවන්න සිදු වෙනවා. ප්‍රශ්නය හඳුනා ගැනීමෙන් පසුව වැඩේ භාර දුන්නොත්, සාමාන්‍යයෙන් ඒ මුදල අඩු කරනවා. ඒ නිසා, සැකිල්ලට හානියක් වී නැත්නම්, ඩොලර් එකසිය පණහකින් වැඩේ ඉවර වෙනවා. නමුත් සැකිල්ලට හානි වී ඇත්නම්, වඩා වාසිදායක අලුත් යන්ත්‍රයක් මිල දී ගන්න එකයි. ඒ නිසා, කැඳවීම වෙනුවෙන් මුදල් ගෙවන්න වෙනවා. එය අළුත් යන්ත්‍රය මිල දී ගන්න යන වියදමට අමතර වියදමක්. ඔය තත්ත්වයත් එක්ක අලුත් යන්ත්‍රයක් මිල දී ගන්න කලින්ම තීරණය කරන්න පුළුවන්. 

හැබැයි මෙය පරීක්ෂා කරන්න වෙලාව තිබුණානම් තත්ත්වය වෙනස්. මේ වගේ අලුත්වැඩියාවක් තනිව කරන එකෙන් ලැබෙන සතුටටත් වටිනාකමක් තිබෙනවා. සමහර වෙලාවට, මූල්‍යමය වාසියක් නැතත්, මම ඔය වගේ වැඩ කරනවා. යන්ත්‍රය කැඩුනේ ශීත සෘතුවේ කාලගුණය නරකම දවසක නොවී උණුසුම් දවසක වුනානම්, යන්ත්‍රය ගලවා නැවත සවි කරන්න තිබෙන කැමැත්ත උඩට එනවා. 

අලුත් යන්ත්‍රයක් මිල දී ගනිද්දී එය ප්‍රවාහනය කිරීම වෙනුවෙන් සහ සවි කිරීම වෙනුවෙන් වෙනම මිල ගණන් ගෙවන්න වෙනවා. අලුත් යන්ත්‍රය ගත්තට පස්සේ පරණ යන්ත්‍රය බැහැර කිරීමත් ප්‍රශ්නයක්. සාමාන්‍යයෙන් ඔය වැඩේට ඩොලර් පණහක් පමණ ගන්නවා. අලුත් යන්ත්‍රය ප්‍රවාහනය කිරීම සහ සවි කිරීම කරන කොන්ත්‍රාත්කරු විසින් පරණ යන්ත්‍රය අරගෙන යනවා. අවශ්‍ය මිල ගෙවුවට පස්සේ ප්‍රශ්නය ඉවරයි.

අලුත් යන්ත්‍රය ප්‍රවාහනය කර සවි කරන්න නියමිතව තිබුණු දවසේ කාළගුණය ගොඩක් නරක අතට හැරුණා. අඩියකට කිට්ටුව හිම වැටුණා. ඒ නිසා, එය ප්‍රවාහනය කිරීම සහ සවි කිරීම සඳහා පැමිණි කොන්ත්‍රාත්කරුට දවස තුළ දමාගෙන තිබුණු වැඩ අවසන් කරන්න වැඩි වෙලාවක් ගොස් තිබුණා. සාමාන්‍යයෙන් දවසක් තුළ මෙවැනි ප්‍රවාහනය කිරීම් සහ සවි කිරීම් හත අටක් කරනවා. ඇප් එකක් මගින් දැන් වැඩේ කරන තැන බලාගන්න පුළුවන්. දිගටම වැඩේ සිදු වුනේ කාලසටහනට වඩා ප්‍රමාදයකින්. අන්තිමට අපේ ගෙදරට ආවේ රාත්‍රී අටට පමණ. ඔහුට ඒ වෙලාවේ වැඩේ අවසන් කරන්න අවශ්‍යතාවයක් තිබුණේ නැහැ. 

කොන්ත්‍රාත්කරු විසින් එදින කළේ යන්ත්‍රය ප්‍රවාහනය කිරීම පමණයි. එය සවි කිරීම හෝ පරණ යන්ත්‍රය රැගෙන යාමක් සිදු වුනේ නැහැ. මේ ගැන ආයතනයට පැමිණිලි කළ විට වෙනත් දවසක් ලැබුනත් එය තවත් සතියකින් පසු දවසක්. එතෙක් කාලයක් බලා සිටිය නොහැකි නිසා අන්තිමට යන්ත්‍රය ඊට පෙර සවි කරගන්න සිදු වුනා. පැරණි යන්ත්‍රය ගෙදර ඉතිරි වුනා. එය රැගෙන යාම සඳහා අය කළ මුදල ආපසු ලැබුනත්, ඒ මුදලින් එය බැහැර කර ගැනීමේ හැකියාවක් තිබුණේ නැහැ. එම සේවාව සපයන්නේ අලුත් යන්ත්‍රයක් ප්‍රවාහනය කර සවි කරන විට පමණයි. 

අද පැය බාගයකට වඩා කාලයක් පෝලිමේ සිටියේ මාස දෙකකට පමණ පසු මේ යන්ත්‍රයෙන් නිදහස් වීම සඳහා. මාස හයකට වරක් අපේ කවුන්ටියේ ප්‍රතිචක්‍රීකරණ දිනයක් තිබෙනවා. එදිනට, ප්‍රතිචක්‍රීකරණය කළ හැකි දේවල් නොමිලේ බැහැර කළ හැකියි. පොදු ස්ථානයකදී මේවා භාර ගන්නවා. පිළිස්සුනු විදුලි බුබුළු, පරණ බැටරි, ඉතිරි වූ තීන්ත ඇතුළු සාමාන්‍ය කුණු බක්කියකට දැමිය නොහැකි තවත් බොහෝ දේ නොමිලේ බැහැර කිරීම සඳහා මේ දිනය පැමිණෙන තෙක් බලා ඉන්න සිදු වෙනවා.

අනවශ්‍ය දේවල් බැහැර කිරීම අපට පමණක් තිබෙන ප්‍රශ්නයක් නෙමෙයි. ඇමරිකාවේ පොදු ප්‍රශ්නයක්. මේ දවසට විශාල පෝලිමක් හැදෙන්නේ ඒ නිසා.

අනවශ්‍ය දේවල් බැහැර කළ හැකි වඩාත්ම වාසිදායක ක්‍රමය සුළු මුදලකට විකිණීමයි. එසේ කළ නොහැකිනම්, නිකම් දීමයි. එහෙත්, නිකම් දුන්නත් කවුරුවත් ගන්නේ නැත්නම්, බැහැර කිරීම සඳහා මිලක් ගෙවන්නට වෙනවා. වෙනත් විදිහකින් කිවුවොත් සල්ලිත් එක්ක බඩුව දෙන්න වෙනවා.

මෙයින් අදහස් වන්නේ මෙවැනි භාණ්ඩ නොවටිනා භාණ්ඩ කියන එක නෙමෙයි. රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක් "මස් කර" එහි අමතර කොටස් ප්‍රයෝජනයට ගන්න පුළුවන්. එක වර්ගයේ යන්ත්‍ර කිහිපයකින් එකක් "මස් කර"තවත් යන්ත්‍ර ගණනාවක් අලුත් වැඩියා කරන්න පුළුවන්. කාලය සහ කුසලතාවය තිබේනම්, මෙවැන්නක් කර මුදල් සොයන්න පුළුවන්. එසේ කරන අය ඉන්නවා. ඇත්තටම ප්‍රශ්නය ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩි වීම සහ සමතුලිත මිල සෘණ අගයක් වීමයි.

පසුගිය වසංගත සමයේ එක් අවස්ථාවක බොරතෙල් මිල සෘණ පැත්තට ගියා. ඒ කියන්නේ සල්ලිත් එක්ක බොරතෙල් ලබාගත හැකි තත්ත්වයක් ඇති වුනා. ඒ වෙලාවේ ඇමරිකාවේ රජය ඉන්ධන වෙළඳපොළට මැදිහත් වී ඉන්ධන මිල දී ගත්තා. ඕනෑම භාණ්ඩයක් හා අදාළව මෙවැනි තත්ත්වයක් ඇති වෙන්න පුළුවන්. මම හිතන්නේ කාලයක් ලංකාවට ආ ඇතැම් ජපන් වාහන ජපානය තුළ මිලක් ගෙවා බැහැර කළ යුතු වූ සේ සැලකිය හැකි වාහනයි. 

අද අමාරුවෙන් බැහැර කළ මට්ටමේ රෙදි සෝදන යන්ත්‍රයක් ලංකාව වැනි රටකදීනම් සැලකිය යුතු වටිනාකමක් තිබෙන භාණ්ඩයක්. කාලය තිබේනම් එවැන්නක් පහසුවෙන් අලුත්වැඩියා කළ හැකියි. පෝලිමේ සිටි අනෙක් බොහෝ දෙනෙකු විසින් මේ විදිහට ශීතකරණ, රෙදි සෝදන යන්ත්‍ර හා රෙදි වේලන යන්ත්‍ර, මයික්‍රෝවේව් උදුන්, වැකියුම් ක්ලීනර්, තණකොළ කපන යන්ත්‍ර වැනි උපකරණ රැසක් නොමිලේ බැහැර කරනු දැකිය හැකි වුනා. මේ උපකරණ අතර, අනිවාර්යයෙන්ම වැඩ කරන මට්ටමේ උපකරණද තිබෙනවා.

ඉල්ලුම හා සැපයුම සමතුලිත වන මිල සෘණ මිලක්නම්, මිල ශුන්‍ය මට්ටමේදීද ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩියි. ඒ නිසා, ඉල්ලුම්කරුවන් පසුපස සැපයුම්කරුවන්ට පෝලිමේ ඉන්නට සිදු වෙනවා. ඒ නිසා, ඇතැම් තත්ත්වයන් යටතේදී, ඉල්ලුමට වඩා සැපයුම වැඩි වීම හේතුවෙන් හැදුනු පෝලිම්ද දැක දැකගන්න පුළුවන්. 

මිල සූත්‍රය වෙළඳපොළ උපාංගයක්ද?

මිල සූත්‍රය කියද්දී එක වරටම මතක් වෙන නම් අතර මංගල සමරවීර නම උඩින්ම තියෙනවා. මංගල සමරවීරව ලංකාව හඳුනා ගන්නේ දැඩි ලිබරල් මතධාරියෙක් විදිහට. මංගල සමරවීර වැනි අයගේ අනුග්‍රහයෙන් කාලයක් ක්‍රියාත්මක වෙලා පසුව හරියකට ක්‍රියාත්මක නොවී තිබුණු මිල සූත්‍රය නැවත ක්‍රියාත්මක කරන්න පටන් ගත්තේ ආර්ථික අර්බුදයෙන් පස්සේ. ඒ වෙද්දී මිල සූත්‍රය සඳහා අනුග්‍රහය දක්වමින්ර සිටියේ රනිල් වික්‍රමසිංහ සහ ඔහුගේ ආණ්ඩුව. 

ඔය අතරම ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදලත් මිල සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ලංකාවට බලපෑම් කළා. තවමත් බලපෑම් කරනවා. ලංකාවේ බොහොමයක් වාමාංශික මතධාරීන්ට අනුව මූල්‍ය අරමුදල කියන්නේ නවලිබරල් ප්‍රතිපත්ති වෙනුවෙන් පෙනී සිටින ආයතනයක්. ලංකාවේ මිල සූත්‍ර ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වෙද්දී ගොඩක් වෙලාවට විරුද්ධ වෙලා තියෙන්නේත් වාමාංශික මතධාරීන්.

ඔය සියලුම නිරීක්ෂණත් එක්ක මිල සූත්‍ර ක්‍රමය වෙළඳපොළ උපාංගයක් කියලා ලංකාවේ ඇතැම් අය හිතනවා. නමුත් QR ක්‍රමය හරහා මේ වෙද්දී ක්‍රියාත්මක කෝටා ක්‍රමය වගේම මිල සූත්‍ර ක්‍රමයත් මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමයක උපාංග මිසක් වෙළඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයට සම්බන්ධ දේවල් නෙමෙයි. 

වෙළඳපොළ ආර්ථික ක්‍රමයේදී "නියම මිල" තීරණය කරන නිශ්චිත පුද්ගලයෙක් හෝ ආයතනයක් නැහැ. එය වෙළඳපොළ හරහා තීරණය වෙනවා. "අදෘශ්‍යමාන හස්තය" කියන එකෙන් අදහස් වෙන්නේ ඒක. නමුත් මිල සූත්‍රය යොදා ගන්නේ "නියම මිල" හොයා ගන්න. එය වෙළඳපොළ විරෝධී අදහසක් මිසක් කිසිසේත්ම වෙළඳපොළ ක්‍රමයක් තුළදී අවශ්‍ය වන දෙයක් නෙමෙයි. මිල සූත්‍ර ක්‍රමයේ මූලික පදනම සහ මාක්ස්වාදී සමාජවාදී ආර්ථික ක්‍රමය තුළ ශ්‍රම න්‍යාය යොදා ගැනීම අතර ලොකු වෙනසක් නැහැ. ඔය දෙකෙන්ම කරන්නේ භාණ්ඩයක හෝ සේවාවක යෙදවුම් පිරිවැය මත පදනම්ව එහි නියම මිල හොයා ගන්න උත්සාහ කරන එක. 

වෙළඳපොළ ක්‍රමය තුළ මිල තීරණය වන්නේ ඉල්ලුම මගින් පෙන්වන වටිනාකම මත මිසක් යෙදවුම් පිරිවැය මත පදනම්ව නෙමෙයි. එම වටිනාකම යෙදවුම් පිරිවැයට වඩා වැඩි වෙන්න වගේම අඩු වෙන්නත් පුළුවන්. ඔය දෙක අතර සෘජු සම්බන්ධයක් නැහැ. ඒ නිසාම, මිල තීරණය කිරීම සඳහා පිරිවැය නිවැරදිව සොයා ගැනීමේ හෝ ඒ සඳහා මිල සූත්‍රයක් යොදා ගැනීමේ කිසිදු අවශ්‍යතාවයක් හෝ ප්‍රයෝජනයක් නැහැ. 

මෙයින් කියන්නේ පිරිවැයෙහි කිසිම අදාළත්වයක් නැති බව නෙමෙයි. මිල පිරිවැය ඉක්මවන්නේ නැත්නම් එහි ලාබයක් නැහැ. ඒ නිසා, වෙළඳපොළ ක්‍රමය ඇතුළේදී පිරිවැයට වඩා පහළින් මිල තීරණය වෙන්නේ නැහැ. යම් හෙයකින් "අදෘශ්‍යමාන හස්තය" විසින් තීරණය කර තිබෙන මිල යම් නිෂ්පාදකයෙකුගේ පිරිවැයට වඩා අඩුනම් ඒ නිෂ්පාදකයා තව දුරටත් සැපයුමක් කරන්නේ නැහැ. ඒ නිසා, නිෂ්පාදකයින්ගෙන් කොටසක් වෙළඳපොළෙන් ඉවත් වෙනවා. ඒ එක්කම සැපයුම පහත වැටී හිඟයක් ඇති වෙනවා. හිඟය නිසා මිල ඉහළ යනවා. මිල තමන්ගේ පිරිවැය ඉක්මවූ වහාම වෙළඳපොළෙන් ඉවත්ව සිටි නිෂ්පාදකයෝ නැවතත් වෙළඳපොළට එනවා. හිඟය නැති වෙනවා.

ඔය ක්‍රමය ඇතුළේ පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් මිල තීරණය වෙන්න ඉඩක් නැතත්, පිරිවැය ඉක්මවන මිලක් තීරණය වීම වැලකෙන්නේ නැහැ. නමුත් එහෙම වුනා කියලා හිතුමතේට කැමති තරමකට මිල වැඩි කිරීමක් වෙන්නෙත් නැහැ. ඒකාධිකාරයක් ඇති තත්ත්වයක් යටතේ වුවත්, මිල වැඩි කරද්දී ඉල්ලුම අඩු වෙනවා. යම් සීමාවකදී ඉල්ලුම අඩු වීමේ අවාසිය මිල වැඩි කිරීමේ වාසිය ඉක්මවා ගිහින් මිල වැඩේ වීම නවතිනවා. 

අඩු වශයෙන් තරඟකරුවන් දෙදෙනෙකු සිටීනම්, ඒකාධිකාරයක් ඇති තත්ත්වයකට සාපේක්ෂව, මිල පහළ යනවා. තරඟකරුවන් ප්‍රමාණය වැඩි වෙද්දී මේ විදිහට මිල පහළ යන්න තිබෙන ඉඩකඩද ඉහළ යනවා. තරඟකරුවන් එක් අයෙකුට වඩා සිටින තත්ත්වයක් යටතේදී සැපයුම්කරුවෙක් විසින් මිල තීරණය කරන්නේ සියළුම සැපයුම්කරුවන් අතරින් වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම සැපයුම්කරුගේ පිරිවැය මත පදනම්වයි. වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම සැපයුම්කරු තමන් නොවේනම්, මේ මිල තමන්ගේ පිරිවැයට වඩා වැඩියි. ඒ නිසා මිල සහ පිරිවැය අතර වෙනස ලාබයක් බවට පත් වෙනවා. 

වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම සැපයුම්කරු වුනත්, පාඩුවට, ඒ කියන්නේ පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන්, විකුණන්නේ නැහැ. මිල පිරිවැයට වඩා අඩුනම් සැපයුම නවත්වනවා. ඒ නිසා, හැම විටම වෙළඳපොළේ ඉතිරි වන්නේ පවතින මිලට වඩා අඩු පිරිවැයකින් භාණ්ඩය හෝ සේවාව සපයා ලාබයක් ලැබිය හැකි අය පමණයි.

සැපයුම්කරුවන් අතරෙන් අයෙක් රජය වූ විට මේ තත්ත්වය වෙනස් වෙනවා. සාමාන්‍යයෙන් රජය විසින් මිල තීරණය කරන්නේ දේශපාලන අභිලාශ පෙරදැරිව මිසක් ලාබ බලාගෙනම නෙමෙයි. මේ තත්ත්වය තුළ රජය විසින් පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් භාණ්ඩය මිල කරන්න ඉඩ තිබෙනවා. කාලයක් තිස්සේ ලංකාවේ ඔය තත්ත්වය දකින්න පුළුවන් වුනා. නමුත් මේ විදිහට දිගින් දිගටම පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් භාණ්ඩයක් විකිණිය නොහැකි නිසා, ඔය ක්‍රමය කොයි වෙලාවක හෝ අර්බුදයට යනවා. තෙල් සංස්ථාවට බදු මුදල් වලින් රුපියල් බිලියන 884ක් පොම්ප කරන්න වුනේ ඔය ක්‍රමය අර්බුදයට ගිය නිසා. 

රජය හැර වෙනත් කිසිවෙකු පාඩුවට විකුණමින් දිගින් දිගටම වෙළඳපොළ තුළ රැඳී ඉන්නේ නැති නිසා, රජය විසින් දිගින් දිගටම පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් තෙල් විකුණන තත්ත්වයක් යටතේ, අනිර්වාර්යයෙන්ම වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම සැපයුම්කරු වෙන්නේ රජය. ඒ නිසා, අනෙක් සියලුම සැපයුම්කරුවන්ට රජයේ මිලට විකුණන්න වෙනවා. නමුත් සාමාන්‍ය වෙළඳපොල ක්‍රමයකදී මෙන් වඩාත්ම අකාර්යක්ෂම සැපයුම්කරුගේ මිලට විකුණා අනිවාර්යයෙන්ම ලාබයක් ලබා ගන්න තිබුණු අවස්ථාව දැන් නැහැ. ඒ නිසා "අදෘශ්‍යමාන හස්තය" ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නැහැ. මේ වගේ තත්ත්වයක් යටතේ අනෙක් සැපයුම්කරුවෝ එකිනෙකා වෙළඳපොළෙන් ඉවත්වෙන්න පටන් ගන්නවා. 

මෙවැනි තත්ත්වයක් දිගටම පැවතුනොත් අන්තිමට වෙළඳපොළ තුළ ඉතිරි වෙන්නේ රාජ්‍ය ඒකාධිකාරය පමණයි. නමුත් එයින් අදහස් වන්නේ පාරිභෝගිකයින්ට ලබා ගත හැකි අඩුම මිලට ඉන්ධන ලැබෙනවා කියන එක නෙමෙයි. රජය විසින් රජයේ පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් ඉන්ධන සපයනවා විය හැකි වුවත්, ඊට වඩා අඩු පිරිවැයක් දරමින් ඊට වඩා අඩු මිලකට ඉන්ධන විකුණා ලාබයක් ගන්න පුළුවන් වෙනත් සැපයුම්කරුවන් ඉන්න පුළුවන්. සැපයුම්කරුවන් ප්‍රමාණය ඉහළ යන තරමට එවැනි කවුරු හෝ සිටීමේ ඉඩකඩද ඉහළ යනවා. අනෙක් අතට, රජය විසින් පාඩුවට ඉන්ධන විකුණද්දී, ඉන්ධන පාරිභෝගිකයින්ට යම් වාසියක් ලැබුණේ වුනත්, එහි බර පොදුවේ බදු ගෙවන්නට දරන්න වෙනවා. 

ජාත්‍යන්තර මූල්‍ය අරමුදල විසින් මිල සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා ලංකාවට බල කළේ සහ කරන්නේ ඔන්න ඔය හේතුව නිසා. වෙළඳපොළ යාන්ත්‍රනයක් තිබේනම්, "අදෘශ්‍යමාන හස්තය" අවශ්‍ය වැඩේ කරනවා. නමුත් රජය සැපයුම්කරුවෙකු ලෙස සිටින  නිසා "අදෘශ්‍යමාන හස්තය"ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නැත්නම්, නියම මිල දැනගන්න ක්‍රමයක් නැහැ. මිල සූත්‍රයක් අවශ්‍ය වෙන්නේ ඒ නිසා.

රජයකට යම් කාලයක් පිරිවැයට වඩා අඩුවෙන් විකුණන්න පුළුවන් වුනත්, ඔය වැඩේ කරන්න පුළුවන් සීමාවක් තිබෙනවා. ඔය සීමාව පැනපු නිසා තමයි ලංකාවේ රජයට ණය ගෙවා ගන්න බැරි තත්ත්වයක් ඇති වුනේ. 

ලංකාවේ ඉන්ධන සහ විදුලිබල වෙළඳපොළවල් වල තවමත් වෙළඳපොළ ක්‍රමය ක්‍රියාත්මක වෙන්නේ නැහැ. තවම තියෙන්නේ මධ්‍යගත සැලසුම් ක්‍රමය. නමුත් කවදා හෝ  වෙළඳපොළ ක්‍රමය හරියකට ක්‍රියාත්මක වන තුරු දැනට තිබෙන මධ්‍යගත සැලසුම් ක්‍රමය දුවා ගන්න වෙනවා. ඉන්ධන සහ විදුලිබලය ලැබෙන පිළිවෙළක් තියෙන්නත් ඕනෑනේ. කෝටා වගේම මිල සූත්‍ර ක්‍රමයත් අවශ්‍ය වන්නේ අමාරුවෙන් හෝ මේ මධ්‍යගත සැලසුම් ක්‍රමය නඩත්තු කරන්නයි. 

හැබැයි මේ මිල සූත්‍ර ක්‍රමය කියන්නේ පැලැස්තරයක් මිසක් නියම විසඳුමක් නෙමෙයි. ලොකු අර්බුදයක් නොතිබුණු කාලයේ මේ ක්‍රමයට දුවා ගන්න පුළුවන් වුනත්, අර්බුදයක් ආපු ගමන් මිල සූත්‍ර ක්‍රමයේ අඩුපාඩු මතුවී තිබෙනවා. මිල සූත්‍ර ක්‍රමයේ අඩුපාඩු කියන්නේ මධ්‍යගත සැලසුම් ක්‍රමයේ අඩුපාඩු. 

හර්ෂ ද සිල්වා විසින් මිල සූත්‍ර ක්‍රමය මත පදනම්ව සිදු කළ ගණනය කිරීමක් දැක්කා. හර්ෂ ද සිල්වා කියන්නේ පසුගිය කාලයේ ලංකාවේ මිල සූත්‍රය ක්‍රියාත්මක කළ ආකාරය හොඳින් දන්නා කෙනෙක් විය යුතු නිසා, ඔහුගේ ගණනය කිරීම් සහ ඒ මත පදනම්ව ගොඩ නගා තිබෙන තර්කය නිවැරදියි කියා මම හිතනවා. ඔහුගේ චෝදනාව වන්නේ, කෙටියෙන් කිවුවොත්, මිල සූත්‍රය යොදාගෙන පිරිවැය ගණනය කිරීමේදී සත්‍ය පිරිවැය වෙනුවට ආවස්ථික පිරිවැය යොදාගෙන කියන එකයි. තේරෙන විදිහට කිවුවොත්, ඉන්ධන ගෙන්වපු ඇත්ත මිල වෙනුවට පවතින වෙළඳපොළ මිල යොදා ගෙන කියන එකයි. 

වෙළඳපොළ අර්ථ ක්‍රමයේ මූලධර්ම අනුව බලනවානම් වඩා නිවැරදි වන්නේ සත්‍ය පිරිවැය අනුව මිල තීරණය කරන එක නෙමෙයි. නමුත් මිල සූත්‍ර ක්‍රමයේ පදනම මධ්‍යගත සැලසුම් ආර්ථික ක්‍රමය මිසක් වෙළඳපොළ අර්ථ ක්‍රමය නොවන බව කලින්ම කිවුවනේ. ඒ කියන්නේ චෝදනාවට පදනමක් තිබෙනවා. වෙළඳපොළ පැත්තට හැරෙමින් සිටින සමාජවාදී ආණ්ඩුවකට චෝදනා කිරීම සඳහා හර්ෂ ද සිල්වා වැනි කෙනෙක් මේ විදිහේ තර්කයක් ඉදිරිපත් කිරීමේ තිබෙන උත්ප්‍රාසය වෙනම කරුණක්. 

හර්ෂ ද සිල්වාගේ ගණනය කිරීම් නිවැරදිනම්, ආණ්ඩුව විසින් කරලා තියෙන්නේ මිල සූත්‍රය නමන එක. හැබැයි ඒ නැමිල්ල නමලා තියෙන්නේ වෙළඳපොළ මූලධර්ම වලට බර වැටෙන විදිහටයි. දැන් ප්‍රශ්නය ආණ්ඩුව එහෙම කළේ ඇයි කියන එකයි. ඇත්තටම හේතුව වත්මන් ඉන්ධන අර්බුදය හමුවේ මිල සූත්‍ර පැලැස්තර විසඳුම තව දුරටත් ප්‍රමාණවත් විසඳුමක් නොවීමයි. 

ලංකාව ඉන්ධන හා අදාළව ඒකාධිකාරයක් පවත්වාගෙන යමින් රට ඇතුළේ මධ්‍යගත සැලසුමක් ක්‍රියාත්මක කළත්, රටෙන් එළියට ගිය ගමන් වෙළඳපොළ මූලධර්ම ක්‍රියාත්මක වෙනවා. ඒ නිසා, ලංකාව වැනි රටකට වෙළඳපොළ මූලධර්ම මග හැර මධ්‍යගත සැලසුමක් ක්‍රියාත්මක කරන්න කෙසේවත්ම බැහැ. එහෙම කරන්නනම්, රටට අවශ්‍ය හැම දෙයක්ම රට ඇතුළේ හදාගත හැකි තරමේ විශාල ආර්ථිකයක් තියෙන්න ඕනෑ. මෙයට තිබෙන ප්‍රධානම බාධාවක් වන්නේත් ඉන්ධන.

නලින්ද ජයතිස්සට අනුව, තෙල් සංස්ථාව ඉන්ධන මිල දී ගන්නා ක්‍රම දෙකක් තිබෙනවා. එක ක්‍රමයකට මිල දී ගනිද්දී ලෝක වෙළඳපොළේ පසුගිය මාසයේ සාමාන්‍ය මිල අනුව පිරිවැය තීරණය වෙනවා. අනෙක් ක්‍රමයේදී පසුගිය දින පහේ සාමාන්‍ය මිල අනුව පිරිවැය තීරණය වෙනවා. ඔය පළමු ක්‍රමයට පමණක් ඉන්ධන මිල දී ගන්නවානම්, පිරිවැය මත පදනම්ව මාස්පතා මිල වෙනස් කරමින් වැඩේ ඇදගෙන යන්න පුළුවන්. නමුත් දෙවන ක්‍රමයට ඉන්ධන මිල දී ගන්නවානම් දවස් පහකට වරක්වත් මිල සංශෝධනය කරන්න වෙනවා.

සාමාන්‍ය තත්ත්වයන් යටතේ වැඩිපුර ඉන්ධන මිල දී ගන්නේ පළමු ක්‍රමයට වෙන්න ඇති. නමුත් පේන විදිහට දැන් වැඩිපුර ඉන්ධන මිල දී ගන්නේ දෙවන ක්‍රමයට. 

මේ ප්‍රශ්නයට අමතරව, හදිසියේ විශාල ලෙස මිල ඉහළ යද්දී, මුදල් ප්‍රවාහ කළමනාකරණ ප්‍රශ්නයකුත් ඇති වෙනවා. පළමු ක්‍රමයට මිල දී ගත්තේ වුනත් මේ ප්‍රශ්නයට මුහුණ දෙන්න වෙනවා. ආවස්ථික පිරිවැය මත පදනම්ව මිල තීරණය කරනවානම් මේ ප්‍රශ්නය මතු වෙන්නේ නැහැ. නමුත් සත්‍ය පිරිවැය අනුව මිල තීරණය කරලා තෙල් විකුණා ලබා ගන්නා මුදල් වලින් අලුතෙන් තෙල් මිල දී ගැනීමේ පිරිවැය ආවරණය නොවන නිසා කාරක ප්‍රාග්ධනය හොයා ගන්න වෙන්නේ බැංකු ණය විදිහටයි. එසේ කරද්දී සත්‍ය පිරිවැයට තවත් සංරචකයක් එකතු වෙනවා. 

මෙවර අර්බුදය එක්ක ඇති වූ ලොකුම ප්‍රශ්නයක් වුනේ ලෝක වෙළඳපොළේ මිල වැඩි වුනු වේගය. මිල සුළුවෙන් වෙනස් වෙන සාමාන්‍ය කාලයකදීනම් මාසයකට වරක් මිල සංශෝධනය කරමින් වැඩේ ඇදගෙන යන්න පුළුවන්. නමුත් දැන් තත්ත්වය තුළ, මාසයක් මිල එක මට්ටමේ තියා ගන්නවා කියන්නේ සැපයුම්කරුවන්ට විශාල පාඩුවක් දරන්න වෙනවා කියන එක. සිනොපෙක් වැනි සමාගම් ඔය විදිහට පාඩු විඳින්නේ නැහැ. මිල පිරිවැයට වඩා අඩුනම් සැපයුම නවත්වනවා. කලින් මාසයකට වරක් සිදු කළ මිල සංශෝධනය දින දහයකට වරක් කරන්න ආණ්ඩුවට සිදු වී තිබෙන්නේ ඔය හේතු නිසා.

ඇතැම් අයගේ තර්කයක් වන්නේ තෙල් සංස්ථාව සතුව ඒකාධිකාරයක් තිබුණානම් මේ වෙලාවේ පාඩුවට තෙල් විකුණා පාඩුව පසුව අල්ලගන්න තිබුණා කියන එක. ඉතිහාසයේදීද තෙල් සංස්ථාව කිවුවේ ඔය කතාවම වුනත්, ප්‍රායෝගිකව අඩුවට විකුණන කොටස මිසක් පාඩුව පසුව අල්ලගන්න කොටස සිදු වුනේ නැහැ. රුපියල් ට්‍රිලියනය ඉක්මවන සමුච්ඡිත අලාබයක් එකතු වුනේ ඒ නිසා.

කෙසේ වුවත්, දැන් ඔය වැඩේ කරන්න බැරි තෙල් සංස්ථාව සතුව ඒකාධිකාරයක් නැති නිසා නෙමෙයි. ඔය වගේ වැඩ කරපු නිසා රජය ණය ගෙවාගන්න බැරුව බංකොලොත් වෙලා මූල්‍ය අරමුදල සමඟ වැඩ සටහනක ඉන්න නිසා. රජයට පාඩුවට තෙල් විකුණන්න ශක්තියක් තියෙනවානම්, තෙල් සංස්ථාව සතුව ඒකාධිකාරයක් නොතිබීම එයට බාධාවක් නෙමෙයි. දැන් යම් තරමකින් කරනවා වගේ සහනාධාර දීම මගින් ඒ වැඩේ කරගෙන යන්න පුළුවන්. 

මේ වගේ ලොකු කම්පනයකදී ලෝකයේ බොහෝ රටවල රජයන් විවිධ ආකාර වලින් වෙළඳපොළට මැදිහත් වීම් කරනවා. එසේ කරන්න පුලුවන්ද කියන එක තීරණය වෙන්නේ රජය සතු මූල්‍ය ශක්තිය මත මිසක් තෙල් වෙළඳපොළේ රාජ්‍ය භාගය මත නෙමෙයි. ඇමරිකාව වගේ රටවල රජයයන් රජය විසින් පවත්වා ගෙන යන ඉන්ධන සංචිත මුදා හැරීම මගින් මේ වගේ වෙලාවල් වල වෙළඳපොළට මැදිහත් වෙනවා. තවත් රටවල් මිල ස්ථායිකරණ අරමුදල් වල තියෙන මුදල් යොදවා බලපෑම් කරනවා. බදු වෙනස් කිරීම හා සහනාධාර දීම තවත් ක්‍රම දෙකක්. මේ ක්‍රම වලින් කරන්නෙත් මිල පාලනය කිරීමක් වුනත්, එසේ කරන්නේ "අදෘශ්‍යමාන හස්තයට" ක්‍රියාත්මක වෙන්න ඉඩ ඉතිරි කරමිනුයි. ඒ නිසා, වෙළඳපොළ අර්ථ ක්‍රමයේ මූලධර්ම තව දුරටත් ක්‍රියාත්මක වෙනවා. නමුත් ගැසට් ගැසීම මගින් පමණක් කරන මිල පාලනය කියන්නේ ඔය සියළු ක්‍රම වලට වඩා අසාර්ථක ක්‍රමයක්. ඒ විදිහට මිල පාලනය කරද්දී "අදෘශ්‍යමාන හස්තයට" ක්‍රියාත්මක වෙන්න තිබෙන ඉඩකඩ ඇහිරෙනවා. 

ලංකාවේ රජය සතුව ක්‍රමෝපායික ඉන්ධන සංචිතයක් නැහැ. මිල ස්ථායිකරණ අරමුදල් නැහැ. ඒ නිසා, ඉතිරිව තියෙන්නේ බදු අඩු කිරීම සහ සහනාධාර දීම කියන විකල්ප දෙක පමණයි. ඔය විකල්ප දෙක අතරින් ආණ්ඩුවේ තේරීම වී තිබෙන්නේ දෙවන විකල්පය. ඉතිරිව තිබෙන විකල්ප දෙක අතරින් වඩා හොඳ විකල්පය වන්නේද සහනාධාර ක්‍රමයයි.

බදු අඩු කළොත් රජයේ ආදායම් අඩු වෙනවා. සහනාධාර දෙද්දී වියදම් ඉහළ යනවා. ඔය ක්‍රම දෙකෙන් කොයි ක්‍රමය අනුගමනය කළත් අවසාන වශයෙන් වෙන්නේ අයවැය හිඟය ඉහළ යන එක. නමුත් පළමු ක්‍රමයේදී අරමුදල් පාලනය රජයෙන් ගිලිහෙනවා. දෙවන ක්‍රමයේදී පාලනය රජය සතුව තිබෙන නිසා සහනාධාරය අවශ්‍ය තැන් වලට යොමු කරන්න පුළුවන්. දැන් වෙන්නේ ඒ වැඩේ. එක පැත්තකින් බලද්දී පැට්‍රෝල් වලින් අය කරන බදු වලින් ඩීසල් සුබසාධනය කිරීමක් කියා කියන්නත් පුළුවන්. 

වෙළඳපොළ තුළ ප්‍රශ්නයක් තවමත් ඉතිරි වී තිබෙන්නේ සහනාධාර ලබා දීම නිසා නෙමෙයි. සීමාව පැන්නොත්, සාර්ව ආර්ථික තුලනයට සිදු වන බලපෑම හැරුණු කොට ඒ මගින් ඉන්ධන වෙළඳපොළ තුලනයට විශාල ප්‍රශ්නයක් වෙන්නේ නැහැ. නමුත් මිල පාලනය නිසා "අදෘශ්‍යමාන හස්තය" අකර්මන්‍ය වෙනවා.

නලින්ද ජයතිස්සට අනුවම, තෙල් සැපයුම්කරුවන් විසින් වඩා වැඩි මිල වැඩි කිරීමක් ඉල්ලා තිබෙනවා. නමුත් රජය විසින් ඒ ඉල්ලපු වැඩි කිරීම ඒ විදිහටම ලබා දී නැහැ. මේ වගේ හෙට්ටු කිරීමකදී රජය ඉන්නේ වාසිදායක තැනක නිසා හෙට්ටු කරලා අනෙක් සමාගම් එකඟ කරගන්න පුළුවන් වුනත්, වාසියක් වගේ පේන මිල අඩු වීම අවසාන වශයෙන් වාසියක් නොවෙන්න ඉඩ තිබෙනවා. ගල් අඟුරු ටෙන්ඩරය හා අදාළව වෙලා තිබෙන බව පේන්නෙත් ඒ වගේ දෙයක්.

තෙල් සමාගමක් විසින් ඔවුන්ගේ පිරිවැය කියලා යම් මිලක් ඉදිරිපත් කරනවානම්, ඔවුන් එක්ක හෙට්ටු කරන එකේ තේරුමක් නැහැ. ඔවුන් ඉදිරිපත් කරන්නේ මිල පාලනයක් තිබුණේ නැත්නම් ඔවුන් විකුණන මිල. ඒ මිල හරිද වැරදිද වගේ දේවල් හොයන එකේ තේරුමක් නැහැ. අවශ්‍ය මිල නොලැබුණොත් ඔවුන්ට ඉන්ධන සපයන එක සීමා කරන්න පුළුවන්. නමුත් නිදහස දුන්නට පස්සේ ඔවුන් වැඩි මිලකට විකුණන බව පැහැදිලිව පේනවානම්, සිපෙට්කෝ සමාගමට පාඩු නොලබා ඊට වඩා අඩුවෙන් විකුණන්නත් පුළුවන්නම්, තරඟය හරහා පහසුවෙන්ම මිල අඩු කරගන්න පුළුවන්. මිල තීරණය කරන්න නිදහස දීම එයට බාධාවක් නෙමෙයි.

ඉන්ධන වල සිපෙට්කෝ ඉන්ධන හෝ සිනොපෙක් ඉන්ධන කියලා, පාරිභෝගිකයාගේ පැත්තෙන්, ලොකු වෙනසක් නැහැ. ඔවුන් හොයන්නේ අඩු මිල. ලංකාවේ පාරිභෝගිකයින්ගෙන් සැලකිය යුතු පිරිසකට පෝලිම් ලොකු ප්‍රශ්නයකුත් නෙමෙයි. සුපිරි ඩීසල් සහ සුපිරි පැට්‍රෝල් පාරිභෝගිකයින් අතර පෝලිම් විශාල ප්‍රශ්නයක් වෙන අය වැඩිපුර ඉන්න පුළුවන්. නමුත් සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ සාමාන්‍ය ඩීසල් පාරිභෝගිකයින් අතර ඒ වගේ අය අඩුයි. ඒ නිසා, රුපියල් පහක දහයක පමණ මිල වෙනසක් වෙනුවෙන් වුනත් ඔවුන් බොහෝ දෙනෙක් කැමැත්තෙන් පෝලිම් වල ඉඳියි.

ඉහත හේතුව නිසා, මිල තීරණය කරන්න නිදහස දුන්නත්, අධික ලාබ ලැබීම පිණිස, සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ සාමාන්‍ය ඩීසල් හා අදාළව ලොකු මිල වෙනසක් පවත්වා ගන්න කිසිම තෙල් සැපයුම්කරුවෙකු විසින් උත්සාහ කරන එකක් නැහැ. යම් හෙයකින් එවැනි වෙනසක් පවත්වා ගන්නවානම් එසේ කරනු ඇත්තේ පාඩු නොලබා ඊට වඩා අඩුවෙන් විකුණන්න කිසිසේත්ම බැරි නිසා. ඉන්ධන පිරවුම්හල් තිබෙන්නේ එකම තැන නොවන නිසා, පෝලිම් වල ආවස්ථික පිරිවැයට අමතරව, ඈත තිබෙන පිරවුම්හලකට යන එකේ ආවස්ථික පිරිවැයකුත් තිබෙනවා. ඒ නිසා, පෝලිම් නැති තත්ත්වයක් යටතේ වුනත් රුපියල් කිහිපයක මිල වෙනසක් තියා ගන්න පුළුවන්. 

දැන් තෙල් සමාගම් වලට ලාබද?

රජය විසින් මේ වන විට තවත් ඉන්ධන මිල සංශෝධනයක් සිදු කර අවසන්. ලංකා ඛනිජ තෙල් නීතිගත සංස්ථා පණතේ 66 වන වගන්තිය අනුව, බලශක්ති විෂය භාර අමාත්‍ය වරයාට ගැසට් නිවේදනයක් නිකුත් කිරීම මගින් මෙවැනි මිල සංශෝධනයක් කළ හැකියි. මෙවැනි අවස්ථාවකදී බොහෝ විට කරන්නේ නමට එක් ගැසට් පිටපතක් පමණක් මුද්‍රණය කරන එකයි. ඒ නිසා, අවශේෂ පුද්ගලයින්ට ඒ වහාම ගැසට් නිවේදනය හරියටම බලා ගන්න ලැබෙන්නේ නැහැ. ගැසට් නිවේදනයේ තිබෙන දේ හරියටම දැන ගැනීම සඳහා එය ප්‍රසිද්ධ කරන තෙක් බලා ඉන්න සිදු වෙනවා. 

මේ හා අදාළව මීට පෙර නිකුත් කර තිබුණු ගැසට් නිවේදනය අනුව, නීතිමය අවදානමක් නොගෙන ලංකාව ඇතුළත, ඉන්ධන අලෙවි කළ හැකි වූයේ හරියම ගැසට් නිවේදනයේ සඳහන්ව තිබුණු මිල ගණන් වලට පමණයි. සිනොපෙක් සමාගම විසින් මිල ගණන් සංශෝධනය කරමින් මේ වන විට නිකුත් කර ඇති නිවේදනය අනුව, ඉන්ධන වර්ග දෙකක මිල ගණන් ස්වාධීනව තීරණය කිරීම සඳහා සිපෙට්කෝ හැර අනෙකුත් සමාගම් වලට නිදහස ලැබී ඇති බව පෙනී යනවා.

මේ අනුව, සිනොපෙක් සමාගම විසින් සුපිරි ඩීසල් සහ සුපිරි පැට්‍රෝල් (95) මිල ගණන් සිපෙට්කෝ මිලට සාපේක්ෂව සැලකිය යුතු මට්ටමකින් ඉහළ දමා තිබෙනවා. එහෙත්, සාමාන්‍ය ඩීසල් සහ පැට්‍රෝල් වල මිල තීරණය කිරීම සඳහා ඔවුන්ට එවැනි අවසරයක් ලැබී ඇති බවක් පෙනෙන්නට නැහැ. 

මෙතෙක් සිපෙට්කෝ සමාගම අනුව යමින් මිල ගණන් තීරණය කළ LIOC සමාගම විසින්ද මෙවර සිනොපෙක් සමාගම අනුව මිල තීරණය කර තිබෙනවා. ඒ අනුව, මිල තීරණය කිරීම හා අදාළව මෙතෙක් සිපෙට්කෝ සමාගම සතු වූ වෙළඳපොළ පුරෝගාමියාගේ භූමිකාව මේ වන සිනොපෙක් සමාගම වෙත මාරු වී තිබෙනවා.

මිල සූත්‍රය අනුව, මෙම අවසන් සංශෝධනය හා අදාළ මිල ගණන් වෙනස් වී ආකාරය හෝ මීට පෙර වටයේදී එය සිදු කළ ආකාරය තවමත් ප්‍රසිද්ධ කර නැහැ. එහෙත් පෙබරවාරි මාසය අවසානය දක්වා එම තොරතුරු ප්‍රසිද්ධ කර තිබෙනවා. පහත තිබෙන්නේ මිල සූත්‍රය අනුව, පසුගිය පෙබරවාරි 27 දින සාමාන්‍ය (92) පැට්‍රෝල් ලීටරයක මිල තීරණය වූ ආකාරයයි.

ගොඩ බෑමේ පිරිවැය = රුපියල් 153.95

බදු = රුපියල් 115.39

අනෙකුත් පිරිවැය හා ගැලපුම් = 18.23

ලාබ ආන්තිකය = රුපියල් 5.43

එකතුව = රුපියල් 293.00

පෙබරවාරි 27 වන විට ඉන්ධන මිල කෙරෙහි යුද්ධයේ බලපෑමක් තිබුණේ නැහැ. ඒ වන විට සිංගප්පූරුවේ පිරිපහදු කළ පැට්‍රෝල් බැරලයක මිල ඩොලර් 79.30ක් වූ අතර ඩොලරයක විකිණුම් මිල රුපියල් 313.06ක්. මේ වන විට (2026 මාර්තු 20) සිංගප්පූරුවේ පිරිපහදු කළ පැට්‍රෝල් බැරලයක මිල ඩොලර් 145.00ක් වන අතර (මහ බැංකුවේ දත්ත අනුව - ඇමති ජයතිස්සට අනුවනම් ඩොලර් 150.61ක්). ඩොලරයක විකිණුම් මිල රුපියල් 315.94ක්. මේ අනුව, පෙබරවාරි 27 මිල සංශෝධනයෙන් පසුව පෙට්‍රෝල් ලීටරයක ගොඩ බෑමේ පිරිවැය 84.5%කින් ඉහළ ගොස් තිබෙනවා (ඇමති ජයතිස්සට අනුව වැඩිවීම 89%ක්). මේ අනුව, මහ බැංකු දත්ත අනුව සහ ප්‍රවාහන හා රක්ෂණ ගාස්තු ආදියද අනුපාතිකව වැඩි වී ඇතැයි යන උපකල්පනය යටතේ, ගොඩබෑමේ පිරිවැය ආසන්න වශයෙන් රුපියල් 130.14කින් ඉහළ ගොස් තිබෙනවා.

ඉහත කාලය ඇතුළත සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් ලීටරයක මිල රුපියල් 105කින් ඉහළ දමා තිබෙනවා. අනෙකුත් පිරිවැය හා ගැලපුම් හා ලාබ ආන්තිකය නොවෙනස්ව පැවති සේ සැලකුවද, ගොඩ බෑමේ පිරිවැය ඉහළ යාම හේතුවෙන් රුපියල් 130.14ක මිල වැඩි වීමක් සිදු විය යුතු අතර එයට වැට් බද්දේ බලපෑම එකතු කළ විට රුපියල් 153.57ක මිල වැඩි වීමක් සිදු විය යුතුයි. ඒ අනුව, මේ වන විට සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් ලීටරයක මිල රුපියල් 445.57ක් පමණ විය යුතුයි. එහෙත්, මේ වන විටද එම මිල රුපියල් 398ක් පමණයි. මේ අනුව, තවමත් රුපියල් 47.57ක මිල වෙනසක් දැකිය හැකිව තිබෙනවා. ඇමති ජයතිස්සට අනුව එම වෙනසින් රුපියල් 20ක් රජය මගින් සුබසාධනය කෙරෙනවා. ඊට අමතරව බදු ආදායම් ඉහළ යාම 7.27කින් අඩු වෙනවා. ඒ නිසා රජයේ සමස්ත පාඩුව රුපියල් 27.27ක්. ඉතිරි රුපියල් 20.30 සිපෙට්කෝ ඇතුළු අනෙකුත් තෙල් අලෙවිකරුවන්ට දරාගන්නට සිදු වෙනවා. 

ඉහත ගණනය කිරීම සුපිරි පැට්‍රෝල් සඳහා ආදේශ කළ විට අපේක්ෂිත මිල වන්නේ රුපියල් 488.90ක්. සිපෙට්කෝ මිල වන රුපියල් 455මීට වඩා රුපියල් 24කින් පමණ අඩු වුවත්, සිනොපෙක් සහ LIOC මිල වන රුපියල් 487 මීට ආසන්නයි. මේ අනුව පෙනෙන පරිදි, සුපිරි පැට්‍රෝල් සඳහාද රුපියල් 20 සහනාධාරය ලැබේනම්, සිපෙට්කෝ සමාගම විසින් ඔවුන්ගේ පිරිවැය ආසන්න වශයෙන් ආවරණය කර ගන්නවා. අනෙකුත් සමාගම් එම මුදල තමන්ගේ ලාබයට එකතු කර ගන්නවා. සහනාධාරය ලැබෙන්නේ සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සඳහා පමණක්නම්, අනෙකුත් සමාගම් ඔවුන්ගේ පිරිවැය ආසන්න වශයෙන් ආවරණය කර ගන්නවා. සිපෙට්කෝ සමාගම සුපිරි පැට්‍රෝල් වලින්ද පාඩුවක් ලබනවා.

සාමාන්‍ය හා සුපිරි ඩීසල් හා අදාළවද මෙවැනිම ගණනය කිරීමක් කළ හැකියි. මහ බැංකු දත්ත අනුව, ඩීසල් හා අදාළ ගොඩ බෑමේ පිරිවැය 142.6%කින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර ඒ අනුව සාමාන්‍ය ඩීසල් ලීටරයක මිල රුපියල් 314.83කින් රුපියල් 597 පමණ දක්වාද, සුපිරි ඩීසල් මිල රුපියල් 320.91කින් රුපියල් 647 පමණ දක්වාද ඉහළ යා යුතුයි.

සාමාන්‍ය ඩීසල් ලීටරයක පාලන මිල වන රුපියල් 382 සුත්‍රය අනුව පිරිවැය වන රුපියල් 597ට වඩා රුපියල් 215කින් අඩුයි. මෙම වෙනසින් රුපියල් 100ක් රජය විසින් සුබසාධනය කරන්නේනම්, ඉන්ධන අලෙවිකරුවන්ට තවත් රුපියල් 76.70ක පාඩුවක් දරාගන්නට සිදු වෙනවා. වැට් බලපෑමද සමඟ රජයට සමස්තයක් ලෙස රුපියල් 138.79ක පාඩුවක් සිදු වෙනවා. 

සිනොපෙක් සහ LIOC සමාගම් සුපිරි ඩීසල් විකුණන රුපියල් 572ක මිල පිරිවැය අනුව මිල විය යුතු රුපියල් 647ට වඩා අඩු වුවත්, සුපිරි ඩීසල් වෙනුවෙන්ද රුපියල් 100ක සහනාධාරයක් ලැබේනම් එම මිලට විකිණීම මගින් ඔවුන්ට සැලකිය යුතු ලාබයක් ලැබෙනවා. එහෙත්, එවැනි සහනාධාරයක් ලැබුනේ වුවද, සිපෙට්කෝ මිල වන රුපියල් 443ට සුපිරි ඩීසල් අලෙවි කළ හැකි වන්නේ පාඩුවක් දරමිනුයි.

සමස්තයක් ලෙස ගත් විට වැඩි කළ මිල ගණන් යටතේ සහ රජයෙන් ලැබෙන සහනාධාරයෙන් පසුවද, සිපෙට්කෝ සමාගමට යම් පාඩුවක් සිදු වෙනවා. එමෙන්ම, සිනොපෙක් සහ LIOC සමාගම් වලටද සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ ඩීසල් අලෙවියෙන් පාඩුවක් සිදු වෙනවා. නමුත්, සහනාධාරය ලැබේනම්, සුපිරි ඩීසල් සහ පැට්‍රෝල් අලෙවියෙන් පාඩුවක් සිදු වන්නේ නැහැ. ඔවුන් විසින් උත්සාහ කරන්නේ සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ ඩීසල් අලෙවියේදී සිදු වන පාඩුව සුපිරි ඩීසල් සහ පැට්‍රෝල් අලෙවිය මගින් උපයා ගැනීමට විය හැකියි. 

මේ අයුරින් ගණනය කිරීමක් කළද, කලින් මිල දී ගත් ඉන්ධන අලෙවි කිරීම මගින් පාඩුව අඩු කර ගැනීමට හෝ කිසියම් ලාබයක් ලැබීමට මේ සියලුම සමාගම් වලට යම් හැකියාවක් තිබෙනවා. සිනොපෙක් සමාගම විසින් මිල නියම කර ඇති ආකාරය සහ එයට LIOC සමාගම විසින් දක්වා ඇති ප්‍රතිචාරය අනුව පෙනී යන්නේ මෙම මිල ගණන් යටතේ සිනොපෙක් සමාගම විසින්, අවම වශයෙන් සුපිරි පැට්‍රෝල් සහ ඩීසල් වලින් ලාබයක් ලබන බවයි. LIOC සමාගම විසින් සිනොපෙක් සමාගම අනුව මිල තීරණය කර තිබෙන්නේ එම සමාගමට සිනොපෙක් සමාගම සමඟ මිල තරඟයකට යා නොහැකි බැවිනුයි. ඒ කියන්නේ, සිනොපෙක් සමාගම විසින් ලාබයක් ලබන නමුත් එම ලාබය විශාල ලාබයක් නොවන බවයි.

අවසාන වශයෙන් සිනොපෙක් සහ LIOC සුපිරි ඩීසල් මිල සහ සිපෙට්කෝ සමාගමේ එම මිල අතර රුපියල් 129ක පරතරයක්ද, සුපිරි පැට්‍රෝල් හා අදාළව රුපියල් 32ක එවැනිම පරතරයක්ද ඇති වී තිබෙනවා. පාරිභෝගිකයෙකු විසින් මෙවැනි විශාල වැඩි මිලක් ඉන්ධන වෙනුවෙන් ගෙවීමට පෙළඹෙන්නේ පෝලිමේ සිටීමේ ආවස්ථික පිරිවැය ඊට වඩා වැඩිනම් පමණයි. ඒ නිසා, සිනොපෙක් සහ LIOC සමාගම් වලට තමන්ගේ පිරවුම්හල් වල පෝලිම් නැති බවට වග බලා ගන්නට සිදු වෙනවා. 

සිපෙට්කෝ මිලටම සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ ඩීසල් අලෙවි කිරීමට සිදු වී ඇති බැවින් සිනොපෙක් සහ LIOC පිරවුම්හල් වල එම ඉන්ධන අලෙවියට ඇත්නම් පෝලිම් ඇතිවීම වැළැක්විය නොහැකියි. මෙය ඔවුන්ගේ සුපිරි ඉන්ධන අලෙවිය කෙරෙහිද බලපානවා. ඒ නිසා, තව දුරටත් මෙම සමාගම් විසින් සාමාන්‍ය පැට්‍රෝල් සහ ඩීසල් ආනයනය කර අලෙවි කිරීම සඳහා උනන්දු නොවී සිටිය හැකියි.